Werger: Ramazan Kaya

Şaristaniyek ku nikaribe pirsgirêkên xwe yên ku bi xwe afirandîye çareser bike, ew şaristanî hilweşiyaye. Şaristaniyeke ku gava çavên xwe li pirsgirêkên xwe yên herî girîng digire, ew êdî şaristaniyeke nexweş e.

Şaristaniyek ku prensîbên xwe ji bo xapandin û derewan bikar tîne, ew şaristanî li ber sekeratê ye.

Rastî ev e; tişta ku jê re Şaristaniya Ewrûpayê yan jî Şaristaniya "Rojava" tê gotin, ji ber ku du sed sal in di bin serdestiya burjuvaziyê de şikil girtiye, ji çareserkirina du pirsgirêkên bingehîn ên ku hebûna wê bûye sedem bêçare ye: Pirsgirêka proleteryayê û pirsgirêka mêtingehkariyê. Ji vê jî wêdetir, Ewrûpa êdî nikare ne li ber dadgeha aqil û ne jî ya wijdanê xwe paqij bike û her diçe bêtir xwe noqî durûtiyeke qirêj dike, ji ber ku êdî xelk wek berê bi hêsanî nayên xapandin…

Ewrûpa wek keleheke bê dîwar e.

Stratejîstên Amerîkî jî êdî di nav xwe de vê sirê dibêjin hev. Lê ev bi serê xwe ne tiştek e.

Ya ku dilê mirov diêşîne, Ewrûpa ji aliyê wijdan û ruhê xwe ve tazî û rût maye.

Îro rexne û sûcdarkirinên li dijî wê ne tenê ji gelên Ewrûpayê tên, lê ji dehan mîlyon mirovên ku ji binê koletiyê derketine û bûne dadgerên vê dozê jî tên. Mêtingehkar dikarin li Çîn û Hindê wan qir bikin, li “Afrîqaya Reş” wan biavêjin zindanan, li Madagaskarê êşkenceyê li wan bikin û li Hindistana Rojava bi hovîtî tevbigerin. Lê belê êdî gelên bindestkirî dizanin ku hêzeke wan a taybet li hemberî wan heye.

Ew dizanin ku "efendiyên" wan ên demkî derewan dikin. Tam ji ber vê yekê efendiyên wan bêhêz in. Û madem tê xwestin ku ez behsa mêtingerî û şaristaniyê bikim, em ê biçin ser wê derewa bingehîn ku çavkaniya hemû derewan e.

“Mêtingerî û şaristanî?”

Di vê mijarê de, şaşiya herî mezin ew e ku mirov bi dilpakî bawer bike bi durûtiya civakî ya ku bi hostayî pirsgirêkan berevajî dike û çareseriyên nefretê rewa dike, û bibe kesekî/a xapiyayî. Bi gotineke din, tişta girîng li vir ev e: Divê em wê pirsa pêşî ya safî baş bibînin, bêtirs lê bifikirin - ku ev bi xwe tirsnak e - û vekirî bersiv bidin: Mêtingerî bi rastî çi ye?

Bila em pêşî bibêjin çi nîne: Ne hînkirina kitêba pîroz e (încîl), ne xêrxwazî ye; ne jî xwesteka rakirina nezanî, nexweşî û zordariyê ye, ne ji bo bilindkirina navê Xwedê ye, û ne jî hewldana belavkirina edalet û huqûqê ye. Divê em êdî, bêtirs ji encaman, cara yekem û dawî qebûl bikin ku yên vê lîstikê dilîzin ev in: Maceraperest û rêbirr (korsan), bazirganên mezin û xwediyên keştiyan, yên li pey zêr digerin û tacir, çavbirçîtî û hêz, û li pey van hemiyan, siya reş a şaristaniyekê heye ku xwe neçar dibîne ku şerê di navbera şirketên reqîb de, bike şerê tevahiya cîhanê.

Dema ez lêkolîna xwe berdewam dikim, ez dibînim ku ev durûtî nû ye, yanî ne Cortezê ku ji serê ehramên mezin Meksîka dît, ne Pîzzaroyê li ber Cuzcoyê (û ne jî Marco Polo li ber Cambulucê) tu car îdîa nekirin ku mizgîndarên cîhan û pergaleke çêtir in.

Wan kuştin; wan talan kirin; kumzirxên wan, rimên wan, çavbirçîtiya wan hebû; paşê hatin ew ên ku gotin koletî tiştekî baş e. Di vê mijarê de sûcdarê herî mezin; quretiya Xirîstiyaniyê ye ku serê yên Çermsor, mirovên Zer û Reşikan xwar. Wê got ku "Xirîstiyanî şaristanî ye" û "paganîzm hovîtî ye" û bi van derew û sextekariyên xwe, rê li ber mêtingerî û nijadperestiyeke qirêj vekir.

Ez qebûl dikim ku bicihbûn tiştekî baş e ji bo têkiliya di navbera şaristaniyên cuda de. Ew rêyeke bêhempa ye ji bo tevlihevkirina cîhanên cuda. Şaristaniyek, çiqas şiyana wê ya taybet hebe jî, dema xwe ji dinyayê dûr digire, lawaz dibe. Guhertin ji şaristaniyan re wek hewayê jiyanê ye, siûda mezin a Ewrûpayê ew kiriye navendeke girîng, ji ber ku ew bûye cihê hemû ramanan, hemû felsefeyan, hemû hestyariyan û belavkirina enerjiyê, erê ez vê nas dikim.

Lê madem wisa ye ez ji we dipirsim: Gelo mêtingeriyê bi rastî, rê li ber têkiliya di navbera şaristaniyan de vekir? An jî, eger hûn bixwazin, ev rê ji bo têkilîdanînê ya herî baş bû? Ez dibêjim na. Û dibêjim; navbera mêtingerî û şaristaniyê wek navbera erd û ezman e, ji hemû êrîş û dagirkeriyên mêtingeriyê, ji hemû pergal û yasayên mêtingeriyê, ji hemû name û fermanên wezaretan, tu car qetreyek nirxa mirovahiyê jî derneketiye.

Beşa Duyemîn

Pêşî, divê em baş fêm bikin ka mêtingeriyê çi anî serê mêtinger bi xwe: Çawa ew ji şaristaniyê dûr xist, çawa ew kir gur û dirinde, çawa ew bêrûmet kiriye, çawa hestên wî yên tarî, çavbirçîtiya wî ya bêbinî, tundiya di nav de veşartî, kîna wî ya nijadî û rizîna wî ya exlaqî rakir ser piyan.

Û her car divê em diyar bikin ku; li Viyetnamê her carê ku serek tê jêkirin, an çavek tê derxistin û Fransa li hember vê bêdeng dimîne; her carê ku destdirêjî li keçikeke biçûk tê kirin û Fransa li hember vê bêdeng dimîne; her carê ku li Madagaskariyekî/ê êşkence tê kirin û Fransa li hember vê bêdeng dimîne; şaristanî di bin giraniyeke nû ya mirinê de dimîne, paşveçûneke gerdûnî dest pê dike, birîneke bêderman vedibe, û mikroba nexweşiyê li seranserê laş belav dibe.

Ji van hemû peyman û sozên binpêkirî, ji van hemû derewên ku bi bang û deng hatin belavkirin, ji van hemû êrîşên hovane yên ku hatin qebûlkirin, ji van hemû girtiyên ku hatin girêdan û "pirsyarkirin", ji van hemû welatparêzên ku bi îşkenceyê hatin şewitandin, ji vê hemû quretiya nijadî ya ku hat xurtkirin û vê hemû xweperestiya ku hat nîşandan, jehreke reş dilop bi dilop dikeve nav xwîna Ewrûpayê, parzemîna Ewrûpayê gav bi gav lê bêveger ber bi hovîtiyê ve diçe.

Û rojekê ji rojên xweş de burjuvazî, bi bandoreke tirsnak a bûmerangê re tê hişyarkirin: Gestapo mijûl in, girtîgeh tijî ne, îşkencekar li dora tezgeha îşkenceyê rêbazên nû îcat dikin, van rêbazên îşkenceyê hîn nazenîntir dikin û li ser wan nîqaş dikin.

Mirov şaş û matmayî ne, bi hêrs in. "Çi tiştekî ecêb e! Lê girîng nîne - ev Nazîzm e, dê derbas bibe!" dibêjin. Û li hêviyê dimînin û xwe dixapînin û rastiyê ji xwe vedişêrin.

Rastiya ku ev hovîtî ye, hovîtiyeke bêsînor e, hovîtiya herî mezin e ku ji qat bi qat kombûna hovîtiyên rojane derketiye holê. / Erê, rastiya ku ev bi xwe Nazîzm e.

Lê berî ku bibin qurbanên Nazîzmê, ew bi xwe hevkarên wê sûcê bûn, berî ku Nazîzm bibe barê ser milê wan, wan ew qebûl kir, safî kir, çav ji ser girt û rewa dît. Ji ber ku heta wê gavê, Nazîzm tenê li ser yên ne Ewrûpî dihat meşandin; wan bi xwe ew xwedî kir û mezin kir, ew berpirsê wê bûn. Û berî ku Nazîzm vê şaristaniya Rojavayî ya Xirîstiyan di ava xwe ya genî de bixeniqîne, ew ji her qulika wê derket, ji her damareke wê re rê dît û teqiya.

Erê, vekolîna kûr û sar a kiryarên Hitler û Hitlerîzmê, û eşkerekirina ku burjuvayê sedsala 20'an ê xwedî îmtiyaz, mirovhez û Xirîstiyan, bêyî ku bizanibe Hitlerek di dilê xwe de dihewand, Hitler di nav vî burjuvayî de ruh digirt, Hitler ruhê wî yê reş û îblîsê hundirê wî bû, eger ew nifiran lê bike dê xwe înkar bike, û di rastiyê de, ya ku ew nikare di Hitlerê de bibexşîne ne sûc bi xwe ye, ne dijminahiya mirovahiyê ye, ne jî biçûkxistina mirov e; lê ew sûcek e ku li dijî mirovê spî hatiye kirin, biçûkxistina mirovê spî ye, yanî cara pêşî bikaranîna wê muameleyê li ser Ewrûpayê ye ku berê tenê li ser Erebên Cezayirê, karkerên Hindistanê û reşikên Afrîkayê dihat bikaranîn, ev yek hêjayî hemû zehmetiyê ye.

Ha ev e ya ku dike ez bi çavekî guman li vê humanîzma sexte binêrim: Ew bi demeke dirêj e mafên mirovan piçûk dike, têgihiştina wê ya mafên mirovan teng, belawela û nîvco ye - ku hîn jî wisa ye - û dema em van hemûyan dixin ber hev, bi awayekî bêrûmet nijadperest e. Min pirr qala Hitler kir, ji ber ku ew vê yekê heq dike: ew dike ku em bûyeran bi berfirehî bibînin û fêm bikin ku civaka kapîtalîst, di vê qonaxa xwe de, çawa nikare exlaqeke kesane ava bike, wisa jî nikare têgeha "mafên hemû mirovan" biafirîne. Çi kesek bixwaze çi nexwaze, li dawiya rêya bêderketî ya Ewrûpayê - ez behsa Ewrûpaya Adenauer, Schuman, Bidault û yên din dikim - Hitler jî heye. Li dawiya kapîtalîzma ku dixwaze ji emrê xwe zêdetir bijî, Hitler heye. Li dawiya mirovheziya rûkeş û valakirina felsefeyê, Hitler heye.

Û ji ber ku rewş ev e, ez nikarim xwe ji bîranîna van gotinên wî biparêzim: 'Em ne li pey wekheviyê ne, em li pey serdestiyê ne. Divê welatê nijada biyanî careke din bibe welatê koleyên erdê, karkerên çotkariyê û karkerên pîşesaziyê. Ev ne pirsgirêka rakirina cudahiyên di navbera mirovan de ye, pirsgirêka mezinkirina wan cudahiyan û bi yasayî kirina wan e.' Ev gotin wek şûreke tûj û quretî di guhan de deng vedide û me di nav tarîtiya zilmeke hovane de dihêle.

Lê em gavekê din pêş ve biçin. Kî ye yê/a ku dipeyive? Şerm dikim bibêjim: Mirovhezê Rojavayî, feylesofê 'xeyalperest'. Ne bê sedem e ku navê wî Renan e.

Ev beş ji "La Reforme Intellectuelle et morale" hatiye wergirtin ku li Fransayê piştî şerekî hat nivîsîn, ew şerê ku Fransayê ew wek têkoşîna mafê li hember zordariyê nîşan dida, û der heqê exlaqê çîna burjuva de gelek tiştan eşkere dike.

"Di pergala xwedayî ya ji bo mirovahiyê de, nûjenkirina nijadên kêm û lawaz ji aliyê nijadên bilind ve tiştekî bingehîn e. Li ba me mirovê ji rêzê, ji sedî sed esilzade ketî ye, destê wî yê xurt ne ji bo amûrên karkeriyê, lê ji bo çekan hatiye afirandin. Li şûna ku bixebite, ew şer hildibijêre, yanî vedigere cihê xwe yê rastîn.

Regere imperio populos (Serweriya Xwedayî ya ji bo mirovahiyê); ev e pîşeya me. Vê agirê ku her tiştî dişewitîne, bibarînin ser wan welatên ku wek Çînê ji bo dagirkirinê bang dikin. Van maceraxwazên ku Ewrûpayê diêşînin bikin beşek ji leşkerên pîroz, bikin eşîreke koçber wek ya Frank, Lombard û Normanan, da ku her kes bigihîje cihê xwe yê rast.

Xwezayê nijadeke karker afirandiye: nijada Çînî ya ku hosteyên bêhempa ne lê qet rûmet û şerefa wan tune ye; wan bi dadmendî bi rê ve bibin, û di berdêla spasdariya wan de, û wek xeraca têr ji bo nijada serwer, bi zorê bacê ji wan bistînin, û ew ê qayîl bin. Reşik nijada çandiniyê ne. Bi dilnermî û dilovanî li wan binêrin, û yên ku vê erkê digirin ser xwe jî, wek ku divê be, nijada efendî û leşkeran e, yanî nijada Ewrûpî ye.

Eger hûn vê nijada esîl daxînin asta karê girtîgehan wek Çînî û Reşikan, ew ê serî hildin. Li Ewrûpayê her kesê serhildêr, leşkerekî ye ku rutbeya xwe winda kiriye, mirovekî ye ku ji ber ku karê li dijî nijada wî dane wî, bûye karkerekî belengaz, lê di rastiyê de ji bo jiyaneke lehengî hatiye afirandin, ji wê jî çêtir, ew leşkerek e.

Lê ev jiyana ku karkerên me li dijî wê serî radikin, ji ber ku ew ne ji bo leşkeriyê hatine afirandin, dê Çîniyekî yan cotkarekî Misrî bextewar bikira. Bila her kes çi ji bo wê hatibe afirandin wê bike û wê her tişt were rê."

Hitler? Rosenberg? Na, Renan.

Lê em gavekê kûrtir herin. Kesê ku behsa wî tê kirin, siyasetmedarekî ku demeke dirêj li ser desthilatê maye. Baş e, kî li dijî van gotinan derdikeve? Gava M. Albert Sarraut, Waliyê Giştî yê berê yê Hindûçînê, li Dibistana Kolonyal di dema axaftina xwe de ji xwendekaran re digot ku "li ser navê mafê her miletekî ku li ser axa xwe bijî, li ser navê mafê xweseriya netewan ku dê bibe sedem ku çavkaniyên dewlemend di destê mirovên bêşiyan de vala bimînin, li dijî çalakiyên mêtingerî yên Ewrûpayê derketin bêhişî ye", kê dengê xwe li dijî vê yekê bilind kir?

Li gorî ku ez dizanim, tu kesî.

Û dema kesekî bi navê Keşîş Barde dixwest me qanih bike û got, "eger xêr û bêrên vê dinyayê li ser gelek perçeyên piçûk belav bimana, ku bêyî mêtingeriyê dê wisa bûya, ev rewş ne li ber dilê Xwedê û ne jî li gorî daxwazên civaka mirovan dibû", kê serî hilda û qehr bû?

Yan jî piştî wî, gava birayê wî yê oldar ê bi navê Keşîş Muller got: 'Mirovahî nikare û divê destûrê nede ku mirovên seretayî bi nezanî, xemtanî û tembeltiya xwe, dewlemendiyên ku Xwedê daye wan, tim vala bihêlin, divê wan neçar bike ku van dewlemendiyan bidin xizmeta yên pêşketî', kê deng derxist? Tu kes.

Yanî tu kes. Ne nivîskarekî navdar, ne akademîsyenek, ne waizek, ne xirîstiyanekî/e ku ji bo heq û baweriyê têdikoşe, ne jî "parastvanekî mafên mirovan" yek jî. Û di dawiyê de, ew dengê ku ji mêj ve ji devê Sarraut, Barde, Muller û Renan û hemû kesên ku dibêjin rewa ye ku li ser gelên ne Ewrûpî ji bo berjewendiya miletên bihêztir û çektir "cureyekî dewletîkirina ji bo berjewendiya giştî" were ferzkirin, derdikeve, bi rastî dengê Hitler bi xwe ye.

Û di dawiyê de, ev dengê ku ji zû ve ji devê Sarraut, Barde, Muller û Renan û hemû kesên ku dibînin ku rewa ye li ser gelên ne Ewrûpî ji bo berjewendiya neteweyên bihêztir û çektir "cureyekî dewletîkirina ji bo berjewendiya giştî" were sepandin, derdikeve, di rastiyê de ne tu kes e ji bilî Hitler bi xwe.

Tu kes bi niyeta pak dest bi kolonîzekirinê nake, kesê ku kolonîze dike jî nikare ji dayîna berdela wê bireve, miletekî ku kolonîze dike, miletekî ku kolonîzekirinê û zordariyê rewa dibîne, ew bi xwe şaristaniyeke nexweş e; şaristaniyeke ku ji aliyê wijdanî ve kûd bûye. Şaristaniyek ku bêguman ji encamekê diçe ya din; şaristaniyek wisa ku ji înkarekê diçe ya din, bê rawestan gazî Hitlerê xwe dike, yanî gazî cezayê xwe dike.

Mêtingerî di pêvajoya şaristanîkirina hovîtiyê de rewşeke wisa ye ku ji vê rewşê înkarkirina şaristaniyê dikare di her gavê de derkeve holê, bi awayekî eşkere û vekirî. Li cihekî din min behsa çend bûyerên ji dîroka êrîşên mêtingeriyê berhev kiribûn. Mixabin ev ne li gorî dilê her kesî bû. Diyar e min kirasên wan ên gemar li ber rojê raxistibûn. Bi rastî jî!

Ma ne hewce bû ku min gotinên Montagnac, yek ji dagirkerên Cezayîrê, neql bikira? "Ji bo ku ez wan fikrên ku carna min diêşînin ji serê xwe bavêjim, ez hin seriyan jê dikim, ne serê sebzeyan, serê mirovan." Gelo dê aqiltir bûya ku li dijî mafê axaftina Count d'Herisson li meclîsê derketibûna: "Ev rast e ku, dema em tên, em qoçekî tijî guh tînin ku ji girtiyên cotkî hatine berhevkirin, çi dostane be çi dijminane."

Ma diviya min nehişta Saint Arnaud baweriya xwe ya hovane eşkere bigota: "Em dişewitînin û wêran dikin, talan dikin, mal û dar têk didin."

Ma diviya min rê nedaba ku Mareşal Bugeaud van hemû tiştan di teoriyeke bêtirs de rêk bixe û berê xwe bide mînakên bapîrên xwe yên bi nav û deng?: - "Divê em Afrîqayê bi berfirehî dagir bikin, wek dagirkirina Frank û Gotan."

Di dawiyê de, ma diviya min behsa şopên ji bîr bûyî, wan kirinên ku wek 'mêrxasî' tên bîranîn ên General Gerard bikira, û bi rastî, diviya min li hemberî dagirkirina bajarê Ambike'yê, bajarekî ku qet di hişê wî de tune bû xwe biparêze, bêdeng bimama? "Leşkerên herêmê tenê ferman stendibûn ku mêran bikujin, lê kesî pêşî li wan negirt, ji bêhna xwînê serxweş ketibûn, ne jiyana jinekê û ne jî ya zarokekî hiştin... Ber bi êvarê germê mijeke sivik rakir ser: Dûmana bajêr, ew tiştê ku di ber tava diçû ava de dibû hilm, xwîna pênc hezar cangoriyên bêguneh bû.

Erê an na, ev rast in? Û ew zewq û tamên hovane û bênav ên Loti, gava bi dûrbîna erdê temaşeya qirkirina Annameseyan dikir û laşê wî bi lerz û tevgerên şehwetî dihat kêfxweşiyê?

Ma rast e, yan na? Û eger ev tişt bi awayekî ku tu kes nikare înkar bike rast bin, dê ji bo kêmxistina wan, bê gotin "ev term/cendek tiştekî îspat nakin"?

Ev yek îspat dike ku mêtingehkarî, ez dubare dikim, mirovê herî şaristanî jî ji mirovahiyê derdixe, çalakiya mêtingehkariyê û dagirkirina kolonîya ya ku li ser nefreta li hemberî xwecihiyan hatiye avakirin û bi rêya vê nefretê tê meşrûkirin, bêguman kesê ku wê dike jî diguherîne. Mêtinger jî, ji bo ku wijdana xwe ya birîndar aş bike, gelên xwecihî wek heywan dibîne û xwe hînî wê yekê dike ku wek dewaran tevbigere bi wan re, û bi vî awayî roj bi roj bêtir xwe nêzîkî heywanan dike.

Ha ev e encam, ev e tesîra bûmeranga mêtingerîyê ya ku min jî dixwest balê bikişînim ser. Ma ne dadwerî ye? Na. Demek hebû ku ev heman tişt dibûn sedema quretiyê, demek ku mirov bi piştrastî ji sibê, bê dudilik diaxiftin. Neqla dawî; ji kesekî bi navê Carl Siger ku nivîskarê "Essai sur la colonisation" e (Gotarek li ser mêtingehkariyê, Paris, 1907): "Welatên nû, ji bo çalakiyên tundiyê qadeke berfireh pêşkêş dikin, ku li welatên metropolê mirov dê li hember pêşdaraziyên taybet û têgihiştina jiyaneke maqûl û birêkûpêk bisekiniyana, lê li mêtingehan dê xwedî azadiyeke mezin be ku nirxa xwe piştrast bike û pêş bixe. Ji ber vê yekê mêtingeh heta dereceyekê, dikarin rola supapa ewlehiyê ji bo civakên modern pêk bînin. Heke ev tenê feydeyeke mêtingehan ji me re be jî, dîsa ev bi serê xwe feydeyek pir mezin e."

Bi rastî, hin guneh hene ku ne di hêza tu kesî de ye wan sererast bike û tu ceza nikare wan tezmîn bike. Lê em behsa gelên bindestkirî bikin. Ez bi eşkereyî dibînim ka mêtingeriyê çi ji holê rakiriye: Ne Deterding, ne Royal Dutch, û ne jî Standard Oil dikarin min ji bo windabûna wan Şaristaniyên mezin ên Çermsor, Aztek û Înka dilrehet bikin.

Ez wan şaristaniyan bi eşkereyî dibînim ku di pêşerojê de bi mirinê hatine mehkûmkirin û bi bingeha wêrankirinê re têne naskirin: Okyanûsya, Nîjerya, Malawî. Ewlehî? Çand? Pergala dadê? Ez vê gavê li dora xwe dinêrim û li her cihê ku mêtinger û bindest rû bi rû hatine, tenê hêz, zordarî, quretî, hovîtî û pevçûnê dibînim; ez dibînim ku çawa bi lez û bez çend hezar karmendên navgîn, 'xortên bazirgan, karmendên belgedar û şîrovekarên ku ji bo li gorî bayê demê tevgerînê pêwîst in' hatine afirandin.

Min qala peywendiyê kir. Di têkiliya navbera mêtinger û bindestan de tenê ev hene: karkirina bi zorê, zext û tirsandin, polîs, komkirina bacê, dizî, destdirêjî, hilberîna bi kotekî, kerb, bêbawerî, xweperestî, bêrûmetî, berpirsyarên bêhiş û gelên hatine biçûkkirin. Tu têkiliyeke mirovahiyê tune ye, berevajî, pêwendiyeke stemkar û bindestiyê heye ku mêtinger dike çavdêrê dibistanê, onbaşiyê leşkeriyê, nobedarê girtîgehê, şivanê ku koleyan dide pêşiya xwe û xwecihiyan jî dike amrazeke hilberînê.

Niha jî dora min e ku hevkêşeyekê ragehînim:

- Mêtingerî = Tişteyîbûn (Şeyleşme) -

Ez dengê wan ê gur dibihîzim, ên bûne berdevkê kolonyalîsta. Ji min re qala pêşketinê dikin, behsa "destkeftiyan" dikin, nexweşiyên çareserkirî û astên jiyanê yên bilindkirî tînin zimên. Lê ez qala wan gelan dikim ku kaniyên wan ên jînê hatine ziwa kirin, çanda wan di bin lingan de hatiye perçiqandin, dezgehên wan hatine roxandin, axa wan hatiye dagirkirin, baweriyên wan hatine tarûmarkirin, şaheserên wan ên hunerî hatine jinavbirin, şiyanên wan ên bêwêne hatine tunekirin.

Ew berdewam agahiyan davêjin ser serê min, hejmar û statîstîkan, dirêjahiya rêyan bi mîlan, rêçikên trênan. Ez behsa wan bi hezaran mirovan dikim ku ji bo rêya hesinî ya Kongo-Okyanûsê hatine qurbankirin. Ez qala wan kesan dikim ku niha, di vê kêliya ku ez van tîpan dinivîsim, bi destên xwe Bendera Abîdjanê vedikolin. Ez behsa milyonan mirovan dikim ku ji xwedayên xwe, ji axa xwe, ji kevneşopiyên xwe, ji jiyana xwe, ji govend û dîlanê, ji zanîna kevnar hatine qutkirin.

Ez behsa milyonan mirovan dikim ku tirs li nav dilê wan hatiye reşandin, hînî xwebikêmzanînê hatine kirin, fêrî tirs û lerizînê, çokdanînê, bêhêvîtiyê û durûtiyê bûne. Ew dixwazin bi giraniya pembû û kakaoya ku dişînin û bi firehiya erdên ku darên zeytûn û rez lê hatine çandin, çavên min bibiriqînin. Ez behsa aboriyên xwezayî yên hilweşiyayî dikim - ew aboriyên ku berê li gorî rewşa gelên xwecihî guncaw bûn - berhemên çandiniyê yên têkçûyî, birçîbûna ku berdewam pê re rû bi rû dimînin, pêşketina çandiniyê ya ku tenê ji bo navendên mezin tê birêvebirin, talankirina berhem û keresteyên xav behsa wan dikim.

Ew ji van xirabîya pareke şanaziyê ji xwe re derdixin. Ez gelek qala van xirabîya dikim, lê ew her tim li ser yên berê yên nû yên hê qirêjtir bar dikin. Ew ji min re behsa dîktatorên herêmî dikin ku ev hemû xirabî ji ber wan çêbûne, lê ez dibînim ku dîktatorên kevin bi yên nû re gelemperî pir li hev dikin û di navbera wan de toreke alîkariya hevbeş û hevkariya sûcan heye ku li ser ziyana mirovan hatiye damezrandin.

Ew ji min re behsa şaristaniyê dikin, ez behsa proleterbûnê û tevlihevkirinê dikim. Ez bi navê xwe parastineke sîstematîk a şaristaniyên ne Ewrûpî dikim. Her roj, her înkarkirina dadê, her lêdana polîsan, her daxwaza karkeran a di nav xwînê de fetisî, her êrîşa cezakirinê, her erebeya polîsan, her jendirme û her mîlîs me di derheqê nirxê civakên me yên berê de qanih dike. Ew civakên me yên berê, civakên komînî bûn, ne piraniyeke mezin ku ji bo kêmanîkî biçûk dixebitî. Ne tenê civakên beriya kapîtalîzmê bûn wek ku tê gotin, civakên dijî kapîtalîzmê bûn. Her dem civakên demokratîk bûn. Civakên alîkar bûn, civakên biratî bûn. Ez parastineke sîstematîk a wan civakan dikim ku ji aliyê emperyalîzmê ve hatine tunekirin, hwd.

Ew rastîn bûn, ne xeyal bûn; tevî kêmasiyên xwe ne civakên hêjayî nefret an sûcdarkirinê bûn. Bi rewşa xwe dilşad bûn. Li cem wan ne têkçûnê û ne jî hulmûlê (baweriya daketina xwedayan li cîhanê bi şêweyê mirov an jî ajel) tu wate nedida. Wan hêvî pak û zelal parastin. Gava ez wiha dipeyivim, hin derdor ji xwe re dibêjin ku wan di min de 'dijminê Ewropayê' û pêxemberê vegerîna ber bi serdema berî Ewropayê dîtiye. Ji aliyê xwe ve, ez bêencam li wê yekê digerim ka min kengî ev cûre nerîn anîne ziman, min li ku derê giringiya Ewropayê di dîroka ramanên mirovahiyê de kêm dîtiye, min kengî ji bo vegereke paşve gazî kiriye, heta min kengî gotiye ku vegerek dikare gengaz be.

Rastî ev e; min tiştekî bi tevahî cuda anî zimên: Wek nimûne, trajediya herî mezin a dîrokî ya Afrîqayê ne ew bû ku di têkilîdanîna bi dinyaya din re dereng ma; lê ew bû ku Ewropa dest bi firehbûnê kir di wê heyamê de ku ketibû destê bazirgan û pîşesazên herî bêwijdan; qedera me ya reş ew bû ku em li ser rêya xwe rastî Ewropayeke wiha hatin û Ewropa li pêşberî çavên tevahiya mirovahiyê berpirsiyarê van kelehên termên mirovan e.

Di çarçoveyeke din de, dema min koloniyalîzm dinirxand, min got ku Ewropayê bi awayekî pir serkeftî karê xwe bi hemû begên feodal ên herêmî re birêve dibir, yên ku razî bûn di xizmeta wê de bixebitin, bi wan re toreke hevkariya sûc û gendeliyê ava dikir, zordestiya wan bi kartir û xurttir dikir û di rastiya xwe de hewl dida ku bi awayekî sexte temenê kevneşopiyê bi aliyên wê yên herî xerab dirêj bike.

Min diyar kir ku Ewropayê mêtingeriya modern li ser neheqiya kevnar, û nijadperestiya tijî kîn li ser newekheviya kevneşopî zêde kir. Eger ez ji ber helwesta xwe rastî êrîşê bêm, ez dixwazim zelal bikim ku hewldana Ewropayê ya meşrûkirina kiryarên xwe yên mêtingerî bi pêşketinên maddî yên di hin waran de di bin desthilatdariya kolonyal de, xapandineke paşwext e. Ji ber ku kesek nizane eger Ewropayê destwerneda ba, ew welat dê gihiştibûna kîjan asta pêşketina maddî, veguhertina ji nişka ve di dirêjahiya dîrokê de li her derê û her dem pêkan e.

Ji ber ku pêşketina teknolojiyê ya Afrîqa û Asyayê, modernîzekirina wan a rêveberî, bi gotineke din 'Ewropayîbûna' wan (wek ku nimûneya Japonê jî nîşan dide) bi tu awayî ne girêdayî dagirkeriya Ewropî ye. Ji ber ku Ewropayîbûna parzemînên ne-Ewropî dikarî bi rêyeke din jî, ne di bin lingên Ewropiyan de, pêk were. Ji ber ku ev tevgera Ewropayîbûnê jixwe di kar de bû, û heta hatibû girankirinê, ji ber ku bi her dagirkirina Ewropayê ji rêya xwe ya rast hatibû derxistin. Îspata vê jî ew e ku îro dema gelên xwecihî yên Afrîqayê dibistanan dixwazin, ya ku red dike Ewropaya mêtinger e, dema Afrîqayî bender û rêyan dixwazin, Ewropî çikûsiyê dike, dema yên hatine kolonîzekirin pêşketinê dixwazin, ya ku wan paş ve dihêle mêtinger e.

Beşa Sêyem

Eger em hê kûrtir biçin nav koka meselê, îro barbariya Ewropaya Rojava gihiştiye asteke wisa bilind ku mirov nikare bawer bike, û ev asta hovîtiyê tenê ji aliyê wehşîgiriya Amerîkayê ve hatiye derbaskirin - bi rastî jî pir li pey xwe hiştiye. Û ez ne qala Hitler dikim, ne qala zorkeran, ne jî qala serseriyên maceraperest; ez qala wê 'zaroka bi terbiye' ya li wî aliyê rê dikim, ne endamê SS'ê, ne jî qala gangsteran, ez behsa wan burjuvayên 'şerefdar' dikim.

Demekê Léon Bloy hêrs bûbû ji ber ku berpirsiyariya "nîşandana nimûneyên exlaqê xiristiyanî ji xwecihiyan re" dabûn destê xapîneran, şahidên derewîn, sextekar, diz û bêexlaqan. Me pêşveçûn nîşan da: Îro ew ên ku bi rêbazên sextekar û îşkencekar fêl û fûtan dikin ji bo rûmeta birêvebirina welatên wî aliyê behran - bêyî ku tu serkeftinekê jî nîşan bidin - xwediyên wan "exlaqên xiristiyanî" ne.

Ev nîşan dide ku zordarî, derewînî, nokerî û bêexlaqî di kûrahiya ruhê burjuvaziya Ewrûpayê de cih girtine.

Ez careke din dubare dikim; Ez ne behsa Hitler dikim, ne ya SS'an, ne ya komkujiyên nijadî û ne jî ya îdamên girseyî. Ez qala bertekaneke ku yên pê nehesiyayî digire, reflekseke ku destûr jê re tê dayîn, henek û tinazan ku tên pejirandin dikim. Û eger delîl were xwestin, ez dikarim behsa wê hîsteriya hovane bikim a ku min şansa dîtina wê di Parlamentoya Neteweyî ya Fransayê de bi dest anî. Bi rastî hevalên min ên hêja (wiha dibêjin), ez kumê xwe li ber we radikim (bêguman kumê mirovekî dirrinde)

Li vê rewşê binihêrin! 90 hezar kuştî li Madagaskarê! Hind-Çîn di bin lingan de hatiye perçiqandin, parçe parçe bûye, qirkirin bi plan hatine lidarxistin, îşkenceyên ku ji kûrahiya Serdema Navîn di bîran de mane pêk hatine. Lê ev çi dîmeneke ecêb e. Ricifên xweş ên ku parlamenterên ji xew şiyar dikin. Tevliheviyeke hovane! Bidault; mirovxwariya olperest û durû ya ku wek nanê pîroz ê di nav gemar de ye, Moutet; mirovxwariya têkiliyên veşartî û gotinên vala yên bi deng û hostatî, Coste-Floret; mirovxwariya hirçê netemizkirî, ya bêhişekî ku tim xwe şaş dike.

Nayê jibîrkirin, 'xanim û began'! Bi rûyekî cemidî û bêhis ê wek pêçeka mumyayekê Madagaskarî tê fetisandin. Bi çend 'peyvên kevneşopî' li ser navê we wî difetisînin. Di çavgirtinekê de li ser navê we roviyên wî dirêjin. 'Karê qenc'! Bêyî ku dilopek xwîn jî biherike. Yên ku heta dilopa dawî dimijin, yên wek Ramadier, yên ku wek Silenyus^[1] navê xwe reş dikin, yên wek Fontlup Esperaber ku bi wan simbêlên xwe yên mîna morsa galiyekî kevnar xwe 'dixemilînin', Desjardins ê ku xwe dide ber teqîna fîçiyan û wek bi meya nû, xwe bi van jî 'serxweş' dike. Tundî! Tundiya mirovên 'qels'.

Tiştekî balkêş ê din: Di şaristaniyekê de cihê ku destpêkê dest bi genîbûnê dike ne mejî ye, dil e. Ez qebûl dikim, dema behsa şaristaniya Ewrûpayê û saxlemiya wê tê kirin, ew hawarên "Bimrin, Bimrin" û "De werin em xwînê bibînin" ên ku ji kalê dilerizî û xortê bi exlaq ê ku ji aliyê Keşeyên Cizvît ve hatiye perwerdekirin li ser me tên rijandin, li ser min tesîreke nekêşbar a ji talana herî bi nav û deng a bankeyan a li Parîsê zêdetir dihêle.

Binêrin ev bi tu awayî ne îstîsnayek e.

Berevajî, beraztiya burjuvaziyê qaydeyek e. Sedsalek e em li pey şopa wê ne. Sedsalek e em li pey şopa wê diçin. Em guhdariya wê dikin, em pê şaş û metel dimînin, em wê dibînin, em li dû wê direvin, em wê winda dikin, em dîsa li wê rast tên, em wê dişopînin, û her roj ew bi awayekî riswa tê eşkerekirin. Ox! Nijadperestiya van axiyan ne xema min e, ez pê naêşim. Ez tenê vekolînê dikim. Ez tomar dikim, û ev têr dike.

Ji ber ku xwe bi eşkereyî îfade dike û wek nîşaneke zelal di bin ronahiya rojê de derdikeve holê, ez nêzî spasdariya wê me. Ev nîşana wê ye ku ew çîna bêtirs a ku demekê li Bastillê tofan û bagerê radikir, êdî qels ketiye. Dema ev cendek dest bi pirçepirçê dike, bi awayekî hûn tiştên wiha dibihîzin: "Di sedsala Kolomb de, di wê tevgera pêşî ya Ewrûpiyan de ya ku wan red kir ku akinciyên kêmast ên dinyaya nû wek hevsengên xwe bibînin, ji gelek aliyan ve heqiyet hebû. Mirov nikare bêyî ku wê aforoza ku ne tenê di ruhê wî de lê di dîmena derve ya laşê wî de jî hatiye nivîsandin bixwîne, tenê kêliyekê jî li hovekî binêre."

Piştre hûn vê dibihîzin: “Jii perspektîfa hilbijartina xwezayî, eger firehbûneke hejmarî ya ewqas mezin a elementên reş û zer pêwîst bûya ku xelasiya ji wan zehmet bibe, min ê ev wek bextreşiyek bidîta. Digel vê, eger civaka pêşerojê li ser bingeheke dualist were organize kirin, yanî bi awayê ku nijada dolîkosefal birêve dibe û nijadên nizim bi karkeriya giran ve tên sînordarkirin, maqûl e ku peywira duyemîn bikeve ser milê nijadên zer û reş. Di vê rewşê de, ew ne asteng in, berevajî ji bo nijada dolîkosefal avantajek in. Nabe were jibîrkirin ku koletî ne tiştekî zêdetir nenormal e ji kedîkirina hesp an gamêşan. Ji ber vê yekê mimkun e ku ew di pêşerojê de bi şiklên cuda dîsa derkeve holê. Û eger çareseriya hêsan a bilindkirina nijadeke tenê ya bilind bi rêya hilbijartina xwezayî neyê sepandin, dibe ku ev yek bibe tiştekî ku nikare jê were reviyan.”

Ev rêzik in ku ji aşê mistîk derdikevin û îmzeya Lapouge hildigirin: “Piştre hûn vê dibihîzin: "Ji dîtineke ku li hilbijartina xwezayî radiweste, eger elementên reş û zer ewqas zêde bibin ku xilasbûn ji wan zehmet bibe, ez ê vê wek bextreşiyek bibînim. Lê belê, eger civaka pêşerojê li ser bingeheke dualist were avakirin, yanî bi awayê ku nijada dolîkosefal birêve dibe û nijadên bindest bi karê giran ve tên sînordarkirin, maqûl e ku peywira duyemîn bikeve ser milê nijadên zer û reş. Di vê rewşê de, ew dîsa jî ne asteng in, ji bo nijada dolîkosefal avantajek in. Nabe were jibîrkirin ku koletî ne tiştekî zêdetir nenormal e ji kedîkirina hesp an gamêşan. Ji ber vê yekê mimkun e ku ew di pêşerojê de bi şiklên cuda dîsa derkeve holê. Û eger çareseriya hêsan a bilindkirina nijadeke tenê ya bilind bi rêya hilbijartina xwezayî neyê sepandin, dibe ku pêkhatina vê yekê bibe tiştekî jênegerîn."

Ev jî ji aşê zanistî ye, Lapuoge. Li vê jî binêrin (ev jî ji aşê wêjeyê ye): “Ez dizanim ku divê ez bi serdestiya xwe ya li hemberî Bayasê reben ê Mambere bawer bikim. Ez dizanim ku divê ez bi xwîna xwe serbilind bim. Mirovekî bilind eger dev ji baweriya bi bilindiya xwe berde, di rastiyê de dev ji bilindiya xwe berdide. Nijadeke bilind eger dev ji baweriya ku ew nijadeke hilbijartî ye berde, dev ji nijadeke hilbijartî bûnê berdide."

Ev jî ji leşkerê Afrîkayê Psichari ye. Wê bikin zimanê rojnameyê, ha ji we re Faguet: "Barbar, di encamê de ji heman nijadê ye wek Romayî û Grêk. Ew pismamek e. Mirovê zer, mirovê reş, bi tu awayî ne pismamên me ne. Ha li vir ferqeke rastîn heye, mesafeyeke rastîn, mesafeyeke gelek mezin: yanî mesafeya etnîk. Ji her tiştî wêdetir şaristanî heta niha tu car ji bilî mirovê spî ji aliyê tu kesî ve nehatiye afirandin... Eger Ewropa zer bibe, bêguman paşveketin dê çêbe, demeke nû ya tarî û tevlihev dê were, ku ev jî ji Serdema Navîn a nû pê ve ne tiştekî din e."

Û paşê jî hê jêrtir, heta ji bêrê jî kûrtir, heta binê dojehê, her ber bi jêr ve, û ha li pêşiya we M. Jules Romains, ji Akademiya Fransî û Revue des Deux Mondes (Helbet, dev ji vê berdin ku M. Farigoule carekê din navê xwe guhertiye û ji bo ewlehiyê vê carê navê Salsette hildaye). Ya girîng ew e ku M. Jules Romains kariye ewqas pêş de here ku vê binivîse: "Ez dixwazim nîqaşekê bi wan mirovên ku vê hîpotezê diparêzin re bikim: Fransayeke ku di metropolê de 10 milyon reşik hene, ku 5-6 milyonên wan di geliyê Garonneyê de ne. Gelo mirovên qehreman ên başûrrojavaya me qet rastî pêşdaweriyan nebûna? Eger pirsgirêka dewrkirina hemû hêzê ji reşikan re, ji zarokên koleyan re derketa holê, qet fikarek çênebûya? Carekê ez rastî 20 reşikên xwerû hatim... Ez ê jinên û mêrên me yên reşik ji ber ku benîşt dicûn rexne nekim. Ez ê tenê îşaret bikim ku ev tevger bandora derxistina hestiyên çeneyê dike û ji merasîmên derbasbûna Panatheaeayê zêdetir daristanên ekvatorê tîne bîra min... Nijada reşikan heta niha tu car Einsteinekî, Stravinskyekî, Gershwinekî dernexist û dernaxe jî."

Ji berawirdkirineke bêaqil ber bi ya din: Madem pêxemberê Revue des Deux Mondes û cihên din me vedixwîne ku em di navbera tiştên "bi temamî cuda" de şibandinan çêkin; wek reşikek (madem tu kes ne xwediyê têkiliyên azad e) gelo ez dikarim wiha bifikirim: Di navbera dengê vî mirovî û xişxişa darên Dodonayê de, heta di navbera lerizîna beroşekê de ji zirîniya kerê Missouriyê kêmtir xalên hevpar hene. Carekê din, ez bi awayekî sîstematîk aliyê şaristaniyên me yên kevn ên Reşikan digirim, ew şaristaniyên xwedî nezaket bûn.

Nexwe, hûn dibêjin, pirsgirêka rastîn vegera wan e. Na, ez dubare dikim. Em ne ji wan mirovan in ku tiştan reş û spî, yan hemû yan jî qet dibînin. Ji bo me pirsgirêk ne ew e ku em ji bo dubarkirina rabirdûyê bikevin hewldaneke xeyalî û bêber, lê çûyina pêş e. Ya ku em dixwazin jê re jiyaneke nû bidin ne şaristaniyek mirî ye. Em vê ji bo hezkiriyên egzotîzmê dihêlin. Ya ku em dixwazin, ne dirêjkirina temenê vê civaka kolonyalîst e ku heta niha di bin tavê de riziyaye û bûye leşekî genî. Civakeke nû ye ku divê em biafirînin, bi alîkariya birayên me yên di bin koledariyê de, dewlemend bi hêzên hilberîner ên demên modern, germ bi biratî û piştgiriya rojên kevn.

Ji bo çend nimûneyên ku diyar dikin ev yek gengaz e, em dikarin li Yekîtiya Sovyetê binêrin. Lê ka em cardin vegerin ser M. Jules Romains: Kesek nikare bibêje ku burjuvayê biçûk heta niha tiştekî nexwendiye. Berevajî, wî her tişt xwendiye, bi çavbirçîtî her tişt daqurtandiye/xistiye devê xwe.

Lê mejiyê wî, wek sistemeke herimandinê ya sade kar dike. Pêşî ji filtreyê derbas dike, û ev filtre tenê rê dide wan tiştên ku dikarin çermê stûr ê wijdana paqij a burjuva têr bikin.

Beriya ku Fransî bên welatê wan, Vîetnamî xwedî çandeke kevnare, bişkokeftî û nazik bûn. Bîranîna vê rastiyê, herîmandina Banka Hindûçînê tevlihev dike. De ka em makîneya jibîrkirinê bixebitînin.

Madagaskariyên ku îro di bin îşkenceyê de ne, beriya kêmtir ji sed salî helbestvan bûn, hunermend bûn û rêveber bûn? Şşşş! Devê xwe bigirin. Û bêdengî xwe berdide ser, bêdengiyeke kûr wek sindoqa pereyan.

Şikir ku hê jî reşik hene. Ax! Reşik! Werin em li ser reşikan bipeyivin. Baş e, em li ser reşikan bipeyivin. Li ser împaratoriyên Sûdaniyan? Li ser karên bronz ên Benînê? Li ser peykertraşiya Shango? Ji min re xweş e, dê ji me re bibe guherînek di nav wan berhemên hunerî yên bêruh û bêkêr de yên ku bajarên sereke yên Ewrûpayê dixemilînin. Ma em li ser muzîka Afrîkayê jî biaxivin? Çima na?

Û em li ser gotinên keşifkerên pêşî biaxivin, li ser tiştên ku wan dîtine... Ne yên ku di afiryên şirketan de hatine xwedîkirin! "Lê d'Elböes, Marchais, Pigafettas! Û paşê Frobenious! Bi rastî hûn dizanin Frobenious kî ye? Werin em bi hev re bixwînin: "Heta mejiyê hestiyên xwe şaristanî bûne! Fikra reşikê barbar îcadeke Ewrûpî ye." Burjuvayê sergirtî êdî naxwaze tiştekî din bibihîze. Bi girtina guhên xwe bistekê li vê ramanê dixe. Raman, mêşeke ku mirovan dêşîne.

Beşa Çaremîn

Ji ber vê yekê heval, ne tenê rêveberên sadîst û bankerên çavbirçî, ne tenê siyasetmedarên bênamûs û dilok û dadgerên stûxwar, bi heman awayî û ji ber heman sedemê rojnamevanên tijî kîn jî, akademîsyenên bi ehmeqî û dolaran rapêçayî jî, etnografyavanên evîndarên metafîzîkê jî, îlahiyatvanên belgîkî yên qurepoz jî, rewşenbîrên pirçepirç ên ku bi bêhna genî ya ji qûna Nietzsche hatî çêbûne jî. Paternalîst, bertîlxur, evîndarên egzotîzmê jî, sosyologên çandiniyê, çavboyaxker, sextekar, hunermendên vala dipeyivin û fêlbaz jî û bi giştî di nav vê dabeşkirina karê qirêj de yên ku ji bo parastina civaka burjuva ya Rojavayê hatine damezrandin û peywirên xwe bi cih tînin her kes. Bi rêyên cuda û bi çalakiyeke qirêj a şaşkirinê, her çiqas ev bi rastî tê wateya înkarkirina îhtîmala pêşketinê jî, yên ku hewl didin bibin hevparên hêzên pêşketinê, yanî her kesê ku bûye amûra kapîtalîzmê, her kesê ku bi eşkere an bi dizî piştgiriyê dide van rêbirên mêtingehkar, her yek berpirsiyar, her yek tijî nefret, her yek bazirganê koleyan e û ji vir û pê ve dê ji tundiya çalakiya şoreşgerî berpirsiyar be, wan hemûyan wek dijmin bihesibîne.

Û hemûyan bi hev re, her kesê ku dixwaze rêyên revê peyda bike, sextekar û fêlbaz, yên di nav karên genî de, wan hemûyan bavêje. Û li wê yekê negere ka ev efendî di kesayetiya xwe de durist in an na, di kesayetiya xwe de xwedî niyeta pak an xirab in yan na. Di kesayetiya xwe de, yanî ne girîng e ka Peter an Paul di wijdana xwe de mêtinger in an na; ji ber ku ya girîng li vir ev e: niyetên wan ên kesane yên pirsgirêkdar bi temamî cuda ne ji wateya rastîn a peywira wan a reş a ku wek kûçikên nobedar ên mêtingeriyê pêk tînin.

Û di vê çarçoveyê de, (bi zanebûn ji dîsîplînên gelek cuda hatine wergirtin) ez hin mînakan nîşan didim:

- Ji Gouro, ji pirtûka wî ya bi navê "Les Pays Tropique" (Welatên Tropîk) ku tê de di nav hin çavdêriyên rast ên diyar de, tezên bi pêşdarazî û nayên qebûlkirin tên parastin: Ji Gurou yê ku diparêze ku tu car şaristaniyeke tropîk a mezin tunebûye, şaristaniyên mezin tenê li cihên bi îqlîma nerm hebûne, ji her welatê tropîkal re tova şaristaniyê hatiye lê ev tov tenê ji derveyî yên tropîkal dikare were, eger welatên tropîkal ne di bin laneta biyolojîk a nijadperestan de bin jî, herî kêm, laneteke erdnîgarî ya ku ne kêmtir bandorker e û dê heman encaman bîne, dê gefê li wan bixwe.

- Piştre ji "felsefa Bantu" ya keşeyê Belgîkî û mîsyoner: Ya herî çêkirî û riziyayî ku mirov dikare xeyal bike, lê xuya ye ji ber ku Hindûîzm ji aliyê kesên din ve hatiye vedîtin, ji felsefa Bantu ya ku di dema xwe de hatiye dîtin ji bo li dijî "materyalîzma komunîst" ku gef li reşikan dixwe ku wan bike "serseriyên exlaqî" derkeve.

- Ji dîroknivîs û romannivîsên şaristaniyê (ku her du jî di rastiyê de heman tişt in), ne ji vî an wî, ji hemûyan an jî ji hemûyan bêtir, ji objektîfiya wan a sexte, ji şovenîzma wan, ji nijadperestiya wan a bi hîle, ji eşqa wan a bêexlaqî ya ku her meziyet û başiyên di nijadên ne spî de û bi taybetî di nijada reş de hene pêşî red dike, ji obsesyona wan a ku hemû şan û şerefê di yedê nijada xwe de digirin.

- Ji psîkolog, sosyolog û yên wek wan, ji nêrîna wan a li ser seretayîbûnê, ji lêkolînên wan ên bi fêl, ji giştîkirinên wan ên ku xizmeta wan dikin, ji spekûlasyonên wan ên alîgir, ji israrên wan ên li ser karakterê marjînal û "taybetî" yê ne-spiyan, ji înkarkirina wan a hovane ya rasyonalîzmê (her çiqas ev efendî îdia dikin ku ya wan li ser rasyonalîzmeke herî xurt e ji bo ku fikra qelsiya ramanên seretayî ya otorîteya bilind şaş derxin) mînak didim. Ji bo xatirê gotinên Descartes, damezrînerê gerdûnîtiyê, ka çi digot Descartes: "Aqil... di her mirovî de bi temamî û bi tevahî heye", "Dema mirov li takekesên heman cureyî difikire, di navbera wan de tenê ji aliyê taybetmendiyên tesadufî ve cudahiyên derece dikarin hebin, ne ji aliyê şikl û xwezaya wan ve."

Lê em ewqas bi lez neçin. Heq e ku em hin ji van efendiyan bişopînin. Ez ê xwe di rewşa dîroknivîsan de, çi yên dîroka mêtingeriyê bin çi lêkolînerên Misrê bin, aciz nekim. Rewşa yên pêşî gelek eşkere ye, û ew mekanîzma ku bi rêya wê xwendevanên xwe xapandine, ji aliyê Şêx Anta Bop ve di pirtûka "Neteweyên Reş û Çand" de hatiye derxistin holê, ku wêrektirîn pirtûka ji aliyê reşikekî ve hatî nivîsandin e û bêguman dê roleke girîng di şiyarbûna Afrîqayê de bilîze.

Ji bo em hinekî bêtir bawer bin, em hê bêtir vegerin paş. Ber bi M. Gorou ve.

Ma hewce ye ez bibêjim ku lêkolînên zanayên bilind li ser gelên xwecihî yên ku "tu pareke wan di pêşveçûna zanistan de tune" ji pozbilindiyeke zêde tê? Yanî ev ji mêtingerê baş tê, ne ji xebatên van gelan, ji têkoşîna wan a serxwebûnê, ji berxwedana wan a aşkera ji bo jiyan, azadî û çandê ya ku li bendê ye ku roja rizgariya welatên tropîk were - ji ber ku zagon bi awayekî teqez wiha dibêje: "Ew tiştê ku dibe û dê bibe sedem ku herêmên tropîk ber bi gelheya mezintir û şaristaniyeke bilindtir ve biçin, elementên çandî ne ku di herêmên ne tropîk de hatine pêşxistin."

Min diyar kiribû ku pirtûka M. Gourou hin çavdêriyên rast dihewîne: "Derdora tropîkal û civakên xwecihî" dinivîse, bilançoya mêtingeriyê jî derdixe, "wan cezaya nasîna teknîkên ku bi awayekî nexweş li wan hatine adapte kirin kişandin, ji bêgariyê, ji xizmetkariyê, ji karê bi zorê, ji koletiyê, ji veguhastina karkeran ji herêmekê ber bi ya din ve, ziyaneke mezin dîtin ji guherînên ji nişka ve yên di hawîrdora biyolojîk de û ji van mercên nû yên taybet ku kêmtir li berjewendiya wan bûn."

Qeydeke xweş! Îfadeya li ser rûyê rektorê zanîngehê!

Îfadeya li ser rûyê wezîrê di kabîneyê de dema ev dixwîne! Gourou'yê me qeyda xwe derxist, ji ber vê em li vir in, ew ê her tiştî bibêje, ha dest pê kir: - "Welatên germ ên tipîk xwe bi vê dualiyan re rû bi rû dibînin: yan rawestana aborî û parastina xweciyan yan jî pêşketina aborî ya berdewam û paşdeçûna xwecihîyan".

-"Birêz Gourou, binêrin ev gelek cidî ye! Ez bi awayekî cidî we hişyar dikim: di vê lîstikê de tiştê ku hûn dikin şertê wê kariyera we ye."

Bi vî awayî Gourou'yê me paş ve dikişe û eger dubendiyeke wiha hebe, ew ê tenê di çarçoveya rejîma heyî de derbasdar be û eger ev paradoks bibe sedem ku yasayeke tunç were çêkirin, ew xwe ji diyarkirina eşkere ya rastiya ku yasaya tunç a behsa wê tê kirin dide xuyakirin ku kapîtalîzma mêtingerî ne tenê fanî ye lê civakeke hildiweşe ye, dide alî.

Çi erdnîgariyeke bêexlaq û dinyewî!

Eger tiştekî baştir hebe ew jî Bav Tempels e. Bila li Kongoyê talan û îşkenceyê bikin, bila mêtingerê belgîkî hemû çavkaniyên xwezayî bigire dest, hemû azadiyan binpê bike, hemû rûmetê tune bike, bila di aştiyê de here, va ye Bav Tempels ê pîroz bi van hemûyan razî dibe.

Lê hay jê hebin. Hûn diçin Kongoyê? Rêzê nîşan bidin - ez nabêjim rêzê ji mulkiyeta xweciyan re nîşan bidin (şirketên mezin ên Belgîkayê dikarin vê wek gotineke bi nîşter li xwe bigirin), ez nabêjim rêzê ji azadiyên xweciyan re nîşan bidin (mêtingerên belgîkî dikarin vê wek axaftineke xirabker bibînin), ez nabêjim rêzê ji neteweya Kongoyê re nîşan bidin (hikûmeta Belgîkayê dikare vê şaş fêm bike) - baş e ez çi dibêjim:

- Hûn diçin Kongoyê? Rêzê ji felsefa Bantu re nîşan bidin!

Keşîş Tempels wiha radixe ber çavan: "Eger perwerdekarê spî hewl bida ku ruhê mirovê reş, ew ruhê wî yê xwemalî yê mirovî, ew ruhê ku bi tenê heqîqeteke wisa ye ku rê nade em wî wek mexlûqekî kêmasî bibînin, ji holê rake, ev bi rastî dê bibûya hovîtiyeke bêpîvan. Ji çavê mêtinger ve, rizgarkirina nijadên seretayî ji wê hişmendiya ku naveroka rastîn a ramanên wan ên kevneşopî pê zindî ye, dê bibûya gunehekî mezin li dijî mirovahiyê."

Ev ne merdî ye keşîş, ev ne coş e!

De ka bizanin ku di kokê xwe de fikra Bantu fikreke hebûnî ye; bizanin ku hebûnnasiya Bantu di bingeha xwe de li ser têgehên hêza jiyanê û rêzbendiya hêzên jiyanê hatiye avakirin, li gorî Bantu rêzika hebûnî ya ku dinyayê şîrove dike ji Xwedê tê û wek fermaneke xwedayî pêwîst e rêz jê re were girtin.

Newaze! Her kes qezenc dike, şirketên mezin, mêtinger, hikûmet; yanî xwezayî ji Bantu pê ve her kes. Ji ber ku ramana Bantu ontolojîk e, Bantu dixwaze ku ji afirandineke ontolojîk were razî bûn. Meaşên têrker! Xaniyên rihet! Xwarin! Ev Bantu, ruhên paqij in, ez ji we re dibêjim.

"Berî her tiştî û li ser hemû tiştan tiştê ku ew dixwazin ne başkirina rewşa wan a aborî yan jî maddî ye, lê belê ew dixwazin ku mirovê spî rûmet û şerefa wan û hemû nirxên wan ên mirovahiyê nas bike û wek mirov rêzê ji van re bigire."

Di encamê de, hûn kumê xwe ji hêza jiyanê ya Bantu re datînin, hûn çavekî didin ruhê Bantu yê bêmirin. Ha ev e qîmeta van hemûyan ji bo we. Divê hûn bipejirînin ku hûn bi erzanî difilitin!

Ji hikûmetê re, ew çima nerazîbûnê bike? De binêrin ka Bav Tempels çawa bi kêfxweşiyeke eşkere dinivîse: “Ji destpêka têkiliya xwe bi mirovê spî re, Bantu em bi tenê dîtineke mimkun nirxandin, bi dîtina felsefa Bantu û em di nav rêzbendiya hêzên jiyanê de xistin pileyek pir bilind."

Bi awayekî din, tu felsefa Bantu wisa saz bike ku; mirovê spî û nemaze belgîkî, û herî zêde jî Albert an Leopold, li serê hemû rêza hêzên jiyanê yên Bantu bên danîn, û bi vî awayî te karê xwe qedand. Tu dê mucîzeyeke wiha pêk bînî: Wê Xwedayê Bantu berpirsiyariya sîstema mêtingeriya belgîkî bixe stûyê xwe û her kesê/a Bantu ku li hember vê derkeve, dê bi bêhurmetiya tiştên pîroz bê gunehbarkirin.

Ji bo M. Mannoni, dema mirov bala xwe dide pirtûka wî ya der heqê giyanê gelê Madagaskarê û nirxandinên wî, ew hêjayî wê yekê ye ku bi ciddî bê nirxandin.

Gav bi gav li pey fenên wî yên biçûk û seyr biçin, bi hemû hûrgiliyên wan ve, ew ê ji we re wek tavê zelal bike ku mêtingerî li ser derûnê ava dibe. Ew ê nîşanî we bide ku komek mirov hene, ji ber sedemên nediyar, dibin qurbanê tiştekî ku divê jê re bê gotin 'kompleksa bindestiyê'. Ev mirov bi derûnî ber bi bindestiyê ve diçin, hewceyî bindestiyê ne, ji bo bindestiyê can didin, vê yekê dixwazin û daxwaz dikin. Ew ê îspat bike ku di nav pirraniya mirovên bindest de, bi taybetî jî di nav gelê Madagaskarê de, rewş bi vî awayî ye.

Nijadperestiya xwe hildin û bicehimin!

Koloniyalîzma xwe hildin û bicehimin!

Bêhneke hovîtî û wehşetê ji wan tê!

1. Mannoni xwedî tiştekî 'hêjatir' e: Psîkanalîz. Dema bi felsefa hebûnê tê xemilandin, encamên seyr derdixe: Klîşeyên herî kevin û rizî ji we re tên birqandin û dîsa datînin ber we, pêşhukumên herî bêmane tên şîrovekirin û rewa nîşandan û bi sêhrbaziyekê, heyv diguhere û dibe penêrê kesk.

Lê guhê xwe bidinê: 'Qedera Rojavayî ye ku rû bi rû bibe bi wê erkê ku di nav Deh Fermanên pîroz de dibêje 'hûnê hurmetê ji dê û bavê xwe re bigirin û dev ji wan bernedin'. Ev erk ji Madagaskarî re tiştek bêwate ye. Her Ewropayî di demeke pêşveçûna xwe de xwesteka hundirîn a xwe nas dike... Ji bo şikandina qeydên bindestiyê û wekhevbûna bi bavê xwe re. Lê Madagaskarî qet! Madagaskarî tu car ceribandina pêşbirkê bi otorîteya bavê re najî, ne 'serîhildana mirovî' û ne jî hestên kêmasiyê yên Adlerî, yanî tu yek ji wan ceribandinên zor ên ku wek rêbazên şaristanî yên xûyên destpêkê ne û divê Ewropayî tê re derbas bibe û bi wan re mirov qonaxa nûcivaniyê derbas dike..."​​​​​​​​​​​​​​​​

Bila ev peyvên bi dek û dolab û ev zimanê nûjen we nexapîne! Hûn vê gotina kevnare ya nijadperest baş nas dikin: 'Reşik zarokên mezin in.'

Vê digirin, dixemilînin û dikin tevliheviyeke ku serî û binî nayê zanîn. Encam jî dibe Mannoni.

Careke din dilê xwe rihet bikin û vehesin! Li serî dibe ku ev rê zehmet bê, lê gava hûn bigihîjinê, hûnê bibînin ku çi heye dîsa barê we yê kevn e. Ne tiştekî kêm, ne tiştekî winda, heta ew berpirsiyariya bi nav û deng a zilamê spî jî di cih de ye.

Loma, baş guhdar bikin: (Ev yek tenê ji bo Rojavayiyan hatiye veqetandin) 'Bi derbasbûna van ceribandînên dijwar re, mirov serwext dibe li tirsa zarokane ya bêkesbûnê û digihîje azadî û serxwebûnê ku ev hem milk û malê Rojavayiyan ê herî hêja ye û hem jî berpirsiyariya wan e.'

Gava hûn bipirsin, Lê yê Madagaskarî? Kipling digot 'Nijada derewker û bêbext'. M. Mannoni jî wek bijîşkekî nexweşiyê teşhîs dikir: 'Madagaskarî nikare tew bifikire jî li rewşeke wiha ya bêkesmayînê... Ne li pey serxwebûna kesayetî ye û ne jî berpirsiyariya azad dixwaze.

(De ka, hûn hemû dizanin ev çawa dibe. Ev Reşik nikarin tew xeyala azadiyê jî bikin. Ne dixwazin û ne jî daxwaz dikin. Yên ku ev yek xistine serê wan provokatorên spî ne. Û eger we azadî bidaya wî/ê, wî/ê dê nizanibûya bi vê azadiyê çi bike.)

Eger hûn bala M. Mannoni bikişînin ser wê yekê ku Madagaskarî ji dema dagirkeriya Fransî û vir ve, û dawî di 1947'an de, gelek caran serî hildan, M. Mannoni dê li gorî texmînên xwe ji we re şîrove bike ku ev tevgereke tevlihev a psîkolojîk e, dînbûneke kolektîf e, rewşeke şêtbûnê ye, û zêdetir, di vê rewşê de mijar ne gihîştina Madagaskariyan a armancên wan ên rastîn e, lê mijareke 'ewlehiya xeyalî' ye, ku tê wê wateyê ku zordariya ku ew jê gilî dikin di rastiyê de zordariyeke xeyalî ye.

Tenê kesek dikare ewqas eşkere û bi awayekî ewqas dînane yê xeyalî, li ser bingeha çîroka klasîk a Fijiyî ku kulbeyên kapîtanê ku birînên wî derman dikirin şewitand, behsa hovîtiyeke nankoriyê bike.

Gava hûn vê dagirkeriyê rexne bikin ku gelên herî aştîxwaz dixe nav tarîtiya bêhêvîtiyê, M. Mannoni dê ji we re bibêje ku di dawiyê de ne spiyên mêtinger, lê Madagaskariyên bindestkirî berpirsiyar in. 'Xwedê wan bihelîne, wan spî wek Xwedê dîtin û çi ji Xwedê tê xwestin, wan ew ji spiyan xwestin!'

Eger hûn bifikirin ku tevgera li hemberî nevroza Madagaskarî ji pêwîstiyê zêdetir hişk e, M. Mannoni yê ku ji bo her tiştî bersivek peyda dike, dê ji we re îspat bike ku ew zordariyên bi nav û deng ên ku mirov behsa wan dikin pir hatine mezinkirin, ev hemû uydirmeyên nevrotîk in, û ew îşkence hemû îşkenceyên xeyalî ne ku ji aliyê celladên xeyalî ve hatine kirin.

Der barê hikûmeta Fransayê de; eger rastî jî dixwest hurmetê li qanûnên derûniyeke tendurust bigire; ji ber ku girtina mebûsên Madagaskarî dê jê re bûba kêf û şahî dema bixwesta wan bike gorî, xwe gelek 'dilnerm' û 'însanî' nîşan daye.

Ez fişal nakim. Yê ku dipeyive M. Mannoni ye:

'Bi rêyên pir klasîk, Madagaskariyan evliyayên xwe kirin şehîd, rizgarkerên xwe kirin berxên gunehê. Wan xwest gunehên xwe yên xeyalî di xwîna xwedayên xwe de bişon. Bi vî bedelî, û bi tenê bi vî bedelî amade bûn helwesta xwe berevajî bikin. Wisa xuya dike ku yek ji taybetmendiyên vê psîkolojiya bindestiyê ev e ku, ji ber ku tu kes nikare di heman demê de xizmeta du efendiyan bike, yek ji wan dê ji yê din re bibe qurban. Koloniyalîstên herî tund ên Tananarîvê têgihiştineke tevlihev a li ser esasê vê psîkolojiya qurbaniyê hebû û wan qurbaniyên xwe xwestin. Wan avahiya Komîseriya Bilind dorpêç kir, û ji wan re garantî dan ku eger xwîna çend kesên bêguneh bê dayîn, dê 'her kes qayîl bibe'. Ev tevger, ku ji hêla mirovatiyê ve şermezar e, bi tevahî li ser têgihiştineke temam a tevlîheviyên hestî yên ku nifûsa platoyên bilind tê re derbas dibû, dihat avakirin.'

Bi rastî, ev gaveke sereke ye ji bo paqijkirina rûyê mêtingerê xwînrêj. Derûnnasiya M. Mannoni, kêm nebe bi qasî erdnîgariya M. Gorou an jî olzaniya mîsyoner a Keşîş Tempels 'bêalî' û 'azad' e. Û xala balkêş a di nav wan hemûyan de ew e ku bi hewldaneke burjuwazî dixwazin pirsgirêkên herî mirovî bikin têgehên rehet û vala yên bêwate: Ramanên kompleksa girêdayîbûnê li cem Mannoni, ramanên ontolojîk li cem Bav Tempels, ramanên tropîkaliyê li cem Gorou.

De ka di nav van hemûyan de çi hat serê Banka Hinda Çînê?

Ma çi hat serê Banka Madagaskarê?

Ma çi hat serê qamçiya Polîsan?

Ma çi hat serê bacên giran?

Ma çi hat serê birincê kêm û 'nhaguö'yê (Nhaguö" ango navê ku Fransiyê daye gelên Hindûçînê) ku dane Madagaskariyan?

Ma çi hat serê şehîdan?

Ma çi hat serê mirovên bêguneh ên ku hatin qetilkirin?

Gelo ka ew pereyên di kaseyên we de yên bi xwînê lewitî, begzadeyan? Bûn hilm û firriyan çûn! Ji holê rabûn, tevlî hev bûn, di welatê dadgehên we yên mirî de êdî kes wan nas nake. Lê tiştekî reş ketiye para van 'efendiyan'. Ew jî ev e; mezinên wan ên burjuwa ji bo van lîstikên sexte qet jî ne amade ne û her tim tên şîretkirin ku pişta xwe bidin van û ji yên din ên ne ewqas şareza lê bêhtir hovtir re çepikan lêxin. Ev e ya ku deriyê şansê li ber M. Yves Florenne vedike. Û bêguman, li vir, di nav rûpelên 'spehî' yên rojnameya Le Monde'ê de, em dibînin çawa xizmeta wî bi 'rêzdarî' tê pêşkêşkirin…

Bi kurdiyeke zelaltir û xurttir:

"Li vir em rû bi rû ne bi nijadperestiyekê, nijadperestiya Fransî ku bi temamî hatiye parastin, bandora wê hatiye îspatkirin û encamên wê yên bawerpêker bi tevahî hatine ceribandin. Hê ne pir bihêz e, rast e, lê pêşeroja wê geş e. Ka em guh bidin bê zilam çi dibêje: “Xwendevanê me (mamosteyek ku wêriye li dijî Florenne'ê nexweş derkeve) bi du keçên tevlihev, xwendekarên xwe, serbilind e ji yekbûna mezin a di nav malbata me ya Fransî de... Gelo eger berevajî vê, bibîne ku Fransî di nav malbata reş de tevlihev bûne (an zer an sor, ferq nake), yanî xwîna wan tevlihev bûye, winda bûye, dê dîsa wiha bifikiriya?”

Li gorî M. Yves Florenne eşkere ye ku Fransa li ser xwînê hatiye avakirin û bingeha neteweyê jî biyolojîk e: 'Mirovên Fransî û deha wan ji hevsengiyeke hezar salî ya di heman demê de hem xurt hem nazik derketiye, û... hin tevliheviyên tirsnak ên vê hevsengiyê, bi tevlihevbûna xwîna biyanî ya mezin û pircar metirsîdar a ku ji sî salî zêdetir e tê kişandin re, di heman demê de pêk tên. Bi kurtî, melez - ha ev e 'dijmin'. Êdî ne krîza civakî ma! Ne krîza aborî ma! Her tişt bû krîza nijadî! Helbet mirovperwerî şanaziya xwe winda nake (em li Rojavayê ne), lê em baş fêm bikin:

'Fransa ne bi windabûna xwe di nav cîhana Mirovan de, lê bi xwîn û ruhê xwe, bi mayîna wek xwe ya 'paqij', dê bibe gerdûnî.'

Ha ev e rewşa ku burjuvaziya Fransî 5 sal piştî têkçûna Hîtler xwe tê de dibîne! Û tola wê ya dîrokî jî li ber çavan e: tê tawanbarkirin ku wek nexweşiyekê, wek rezîliyekê dîsa berê xwe dide wê û di nav verişînên Hîtler de dimîne û dihizire. Ji ber ku di dawiyê de gava M. Yves Florenne hê jî li ser romanên gundiyan, 'trajediyên axê' û çîrokên çavnebariyê diperpitî, Hîtler, bi çavnebariyeke hê xirabtir ji ya qehremanên çîrokên pîrebokan, digot: 'Armanca pîroz a Dewleta Gel, parastina regezên paqij ên nijadê ye bi belavkirina wê çandê ya ku rûmet û bedewiya nijada serdesttir diafirîne.'

2. Yves Florenne vê nizmbûna rasterast dibîne. Û ji şermezarbûnê pir dûr e.

Baş e, ev mafê wî ye.

Çawa ku mafê me nîne em jê re hêrs bibin.

Ji ber ku, di encamê de divê em ya neçarî qebûl bikin û ji xwe re cara yekem û dawî wiha bibêjin: Burjuvazî mehkûm e ku roj bi roj bêhtir biqewire, bêhtir bêrehm, bêhtir bêşerm, bi kurtasî bêhtir barbar bibe; qanûneke bêeman e ku her çîna ku dikeve, xwe di nav hewzeke ku hemû avên qirêj ên rabirdûya wê tê de hatine rijandin de bibîne; qanûneke gerdûnî ye ku her çîn beriya ku ji holê rabe, xwe bi tevahî û li hemû eniyên şer bi awayekî rezîl biçûk bixe û bi serên xwe yên di nav lodeke zibilê de veşartî stranên xwe yên dawî bibêje.

Beşa Pêncemîn

Dosya bi rastî jî qelew e.

Cinawir ku bingeha hebûna wî li ser xwînmijî û belavkirina mirinê ye... Hûn tînin bîra xwe ku ev cinawir, yanî kapîtalîzm, dema xwe ji mejiyên herî zîrek û AR re nîşan da, di rûyê vê nimûneya wehşî de bû.

Ji wê çaxê ve ev heywan jar ketiye, porê serê wî diweşe, çermê wî êdî ne wek berê teyisî û birqok e, lê harbûna wî bi sadîzmê re tevlihev hê jî berdewam e. Ji ber vê, gelek hêsan e ku mirov sûcê bavêje stûyê Hîtler. An jî Rosenberg, Jünger û yên mayîn. An jî SS'ê. Li vê dinyayê ji her tiştî bêhna sûc tê: rojname, dîwar, rûyê mirov.' Baudelaire ev got beriya ku Hitler ji dayik bibe. Ku ev nîşan dide ku çavkaniyeke kûrtir a belayê heye. Û Isidore Ducasse, Comte de Lautréamont!"

Êdî wext e ku em ewrên reş ên skandalê yên li dora Chants de Maldoror hatine çêkirin, ji hev belav bikin. Hovîtî? Kevira edebiyatê ya ji ezman ketî? Serîhildana hişekî nexweş? De ka werin! Binêrin çawa hêsan e! Rastî ev e; Lautréamont, mecbûr bû bi dilpakî li nav çavên wî mirovê hesinî yê ku kapîtalîzmê çêkirî binêre, da ku canewera xwe, ew canewera kevneşopî, yanî qehremanê xwe têbigihîje.

Kes dilsoziya Balzac înkar nake. Lê kêliyekê bisekinin: Vautrin^[2] bigirin, bila nû ji herêma Tropîkal hatibe, balên milyaketê mezin û lerzînên tayê bidinê, bila di kolanên Parîsê de vampîrên Uruguayê û mûriyên goştxwur pê re bin û ha ji we re Maldoror.

Dekor tê guhertin, lê dinya heman dinya ye, mirov heman mirov in. Hişk, serhişk, bêwijdan, sade, û wek her dem mirovek dibe amûra kêfxweşiya bedenî ya yê din. Eger ez bi gotinên xwe yên derve demekê ji mijarê dûr bikevim; ez bawer dikim ku; bi anîna hemû hêmanan li ba hev, bi analîzkirina hemû çavkaniyan, bi ronîkirina hemû şertên xebatê; ji ber ku rewş di sala 1865'an de ji çavên tûj nedikarî bireviya, roj dê bê ku şîroveyeke materiyalîst û dîrokî ya Chants de Maldoror mumkin bibe, ku dê ronahiyê bide aliyên vê destana coşdar ên ku bi tevahî nehatine dîtin, û rexnekirina bêrehm a şiklekî civakî yê pir taybet…

Bêguman beriya vê, ji bo ku girîngiya hin çarîneyan ên hatine piştguhkirin ji nû ve were avakirin, wek mînak, wê parçeya ji hemûyan balkêştir, ya ku em ê razî nebin ku tê de kêmtir an zêdetir ji rexnekirina hêza şeytanî ya zêr û komkirina pereyan bibînin, ew a ku behsa kanê dikir; ji bo ku wê vegerînin cihê wê yê rastîn di beşa balkêş a antolojiyê de, û ji bo ku bi tenê li wê ya di nav de bi rastî heye bigerin, em ê ji hêzên veşartî bawermend û şîroveyên metafizîk ên ku riya me tarî dikin paqij bikin, da ku em xuyangeke alegorîk a kêm tê dîtin a civakeke ku yên di cihên privileged û rehet de red dikin bi hev re girtîtir tevbigerin ji bo ku cih ji hatiyên nû re vekin, nas bikin.

Û -bila di rê de bê gotin- kî bi dilpakî zarokekî bi tundî hatî avêtin qebûl dike? Gel! Ew ê ku li vir jê re 'pineci' tê gotin. Pineciyê Baudelaire: "Guh nade sixûrên polîsan / Ruhê xwe vala dike li entrîkayên mezin / Sondên mezin dixwe û qanûnên bilind emir dike / Canê xeraban diêşîne, piştgiriyê dide armanca qurbanan"^[3]

Wê demê, ew dijminê ku Lautréamont kiriye dijmin, ew yamyam, ew 'afirinêr'ê ku mejiyê mirovan dikemirîne, ew sadîstê ku li ser textekî ji gû û zêr rûniştiye, ew durû, ew zampara, yê ku 'bi nanê xelkê xwedî dibe' û carinan wek 'tahtekuliyekî ku şevê dirêj sê fûçî xwîn mêtiye' serxweş tê dîtin, ew mirovê tembel, wê hingê nayê fêmkirin gelo, ha wê çaxê dê were fêmkirin ku ne hewce ye mirov li wî ser ewran bigere, heta dê were fêmkirin ku mirov dikare wî di rehbera Bazirganiyê ya Desfossés de û di hin meclîsên îdareyê yên rehet de hêsantir bibîne.

Lê bila wiha be. Exlaqparêz di vê mijarê de nikarin tu tiştî bikin.

'Çi hin kes jê hez bikin çi jî nekin, burjuvazî, wek çînekê, mehkûm e ku berpirsiyariya hemû hovîtiya dîrokê hilgire ser milê xwe.' Ew mehkûm e ku berpirsiyariya her tiştê ku di dema ku îşkenceyên Serdema Navîn û engîzîsyonê, provokasyona şer û bangên ji bo Raison d'Etat [Berjewendiya Dewletê], nijadperestî û koletî, bi kurtasî di dema ku ew wek çîna êrîşker mînaka berbiçav a pêşveçûna mirovahiyê bû, bi awayekî nayê jibîrkirin protesto kiribû, hilgire ser xwe.

Exlaqparêz di vê mijarê de nikarin tu tiştî bikin. Ji vir û pê ve di rojeva burjuvaziyê de ji tundî, rizîn û hovîtiyê pê ve qanûneke mirovahiyê ji pêşveçûnê derxistinê heye.

Min nêzîk bû nefret, derewînî û xweperestiya wê ji bîr bikira.

Nêzîk bû min M. Roger Caillois jî ji bîr bikira.^[4]

Baş e wisa be: M. Caillois, yê ku ji demên kevn ve hatiye wezîfedarkirina hînkirina ramanên hişk û şêweya giran a serdema bêeleqe û bêbal, tam ji ber vê yekê rastî xezebeke mezin hatiye.

Çima?

Ji ber xayntiya etnografya Rojavayî ya ku bi xirabûneke dilêş a hesta berpirsiyariyê re, şiyana xwe ya dawî di çandina tovên gumanê de li ser serdestiya berfireh a şaristaniya Rojavayî li ser şaristaniyên egzotîk bi kar tîne.

Niha, di dawiyê de M. Caillois dikeve şer.

Ewropa xwedî şiyana pêşxistina qehremanên rizgarker e di demên herî krîtîk de.

Ji aliyê me ve, nebîranîna M. Massis ê ku di 1927'an de dest bi şerê Xaçperestan kir ji bo parastina Rojavayê, dê tiştekî nayê efûkirin be.

Em dixwazin piştrast bin ku qedereke çêtir li benda M. Caillois e, yê ku qelema xwe kiriye xencera Toledoyê ji bo parastina heman doza pîroz. M. Massis çi digot? Ew dilêş bû ji ber ku 'qedera şaristaniya Rojavayî û helbet ya mirovahiyê îro di bin tehdîdê de' ye, ji ber ku 'di her qadê de hewlek heye' ji bo 'xistina tirsê di dilê me de, dijberîkirina wan îdiayan ku çanda me ava kirine, derewînkirina perçeyê herî bingehîn ê nirxên me' û sond dixwar ku li hemberî van 'dengbêjên karesatan' şer veke.

1. Caillois dijmin bi awayekî cuda pênase nake. Dijmin ew 'rewşenbîrên Ewropayê' ne ku di pêncî salên dawî de 'ji ber xemgînî û êşên pir giran bi hovîtî idealên çandên xwe înkar dikin' û bi vî awayî 'bi taybetî li Ewropayê bêkêfiyeke serhişk' didomînin. Tiştê ku M. Caillois dixwaze bi navê xwe dawî lê bîne jî ev bêkêfî û fikar e.^[5]

Û bi rastî, ji Ingilîzên serdema Viktorya û vir ve kesî dîrok bi awayekî aram û dûr ji ewrên gumanê lênekoliye.

Doktrîna wî? Di wê de xweşikbûna sadebûnê heye. 'Zanist ji aliyê Rojavayê ve hat keşifkirin. Tenê Rojava dizanibû çawa bifikire. Li cihê ku sînorên cîhana Rojavayî bidawî dibûn, qiraletiya tarî ya wê ramana îbtîdaî dest pê dikir, ya ku têgeha hevpariyê lê serwer e, ji mentiqê bêpar e û bi xwe fikirîneke seqet e.

Li vir yek destpêkê dide.

Yek tîne bîra M. Caillois ku ew qanûna hevbeşiyê ya bi nav û deng a ku Lévy-Bruhl dîtibû, bi destê wî bi xwe hat redkirin. Di payîza temenê xwe de Lévy-Bruhl ji dinyayê re ragihand ku ew 'gihîştiye wê baweriyê ku di hewldana xwe ya naskirina taybetmendiyekê ji hişmendiya kevnar re, dema behsa mantiqê dibû, ew çewt bû, ji vê berevajîtir, hişê wan ji aliyê mantiqê ve ne cuda ye ji yê me (Rojavayiyan), loma êdî nikarin zêdetirî me li ber redeke fermî xwe ragirin, û dê wek me bi reflekseke hişî li dijî ya (vê tezê) ku ji aliyê mantiqê ve ne gengaz e, derkevin.^[6]

Zemanê beredayî! M. Caillois dibîne ku rastkirina vê ne bi kêr tê. Li gor M. Caillois, Lévy-Bruhl ê heqîqî bi tenê dikare ew be yê ku dibêje mirovên 'îbtîdaî' tiştên bêmane û tevlihev dibêjin. Helbet, hê jî çend rastiyên biçûk hene ku li hemberî vê rêbazê serî radikin.

Wek mînak, dîtina arîtmetîk û geometriyê ji aliyê Misriyan ve, dîtina astronomiyê ji aliyê Aşûriyan ve, û dîsa jidayikbûna Kîmyayê di nav Ereban de, mînakî derketina holê ya rasyonalîzmê di cîhana Îslamê de dema ku hê ramana Rojavayî di pozîsyoneke berî mentiqê ya har de bû…

Lê M. Caillois van hûrgiliyên bêcih zû dixe cihê wan, ji ber ku 'keşfeke ku li tevahiyê nayê' bi awayekî zelal, tenê hûrgiliyek e, yanî tiştekî bêqîmet e ku dikare were piştguhkirin.

Wek ku hûn texmîn dikin, dema ku destpêkeke wiha kiriye, M. Caillois li nîvê rê nasekine.

Piştî ku zanist xist bin kontrolê, dê di exlaq de jî îdiaya mafê bike. Bifikirin carekê! M. Caillois heta niha tu kes nexwariye! Tu caran xeyala xwarina kesekî seqet nekiriye! Tu caran nehatiye hişê M. Caillois ku rojên dê û bavê xwe yên pîr kurt bike!

Baş e, va ye bilindahiya Rojavayê:

'Pergala jiyanê ya ku ewqas rêz ji mirovan re digire ku qebûl nake mirovên kal û qels wek tiştekî asayî bên kuştin.'

Encam zelal e: dema ku bê berawirdkirin bi mirovxuran, bi yên ku mirovan perçe perçe dikin û bi yên ji rêza jêrtir re, Ewropa û Rojava mînaka berbiçav a rêzgirtina nirxa mirov e.

Lê bila em hinekî pêşdetir biçin û bi lez biçin da ku ramanên me li Cezayîr û Fasê ku kur û keçên qehreman ên Rojavayê, rast dema ku ez van xetan dinivîsînim, di nîvtariya zîndanan de, îşaretên resen ên rêzgirtina rûmeta mirov (ku bi gotina teknîkî jê re dibêjin 'elektrîk', 'teşta avê' an 'daleqandina Filistînê') bi destvedayî li ser birayên xwe yên Efrîqî yên pileya duyemîn dibarînin, zêde negere.

De em berdewam bikin: M. Caillois hê negihîştiye dawiya lîsteya serkeftinên bijarte. Piştî serdestiya zanistî û serdestiya exlaqî, niha dor hatiye serdestiya olî. Li vir, M. Caillois hay jê heye ku prestîja vala ya Rojhilatê wî nexapîne. Asya, dibe ku diya xwedayan be. Dîsa jî Ewropa xatûna ayînan e. Û binêrin çiqas ecêb e: Li aliyekî - li derveyî Ewropayê - 'merasimên voodoo bi maskeyên wan ên kenokî, şêtbûna wan a giştî, alkolîzma wan a hovane, û îstîsmarkirina wan a qalin a coşeke saf; li aliyê din - li Ewropayê - nirxên resen ên ku Chateaubriand di Genie du christianisme'a xwe de berê pesn dida: 'Sirr û dogmayên olan a Katolîk ên ku nayên fêmkirin, komûnyonên wê, sembolîzma peykertraşên wê û bilindahiya muzîka dêrê.’

Sedemeke din ji bo 'cejneke mezin' a serkeftinê, ne wisa?

Û ew mûzeyên ku M. Caillois ewqas pê 'serbilind' e… Gava mirov li van hemûyan dinêre, qet carekê jî di serê M. Caillois de derbas nabe ku eger ne mecbûr bûya mûze çêbike, yanî eger wî ev hemû şaristanî tune nekiribûna, dê bi rastî jî gelek baştir bûya?

Ma ne çêtir bû ku Ewropa ji kerema xwe re li hemberî şaristaniyên ne-Ewropî 'dilovan' bûya; ew di rewşa xwe ya zindî, bizav, dewlemend, temam û saxlem de bihiştana?

Ma ne baştir bû ku li dewsa pêşkêşkirina perçeyên mirî û belav ên van şaristaniyan bi rêkûpêkî ji bo ku em bipesendînin, rê bihata dayîn ku ew pêş bikevin û xwe nirx bikin? Bila wisa be. Mûze bi xwe tu tişt nîne, yanî bêwate ye. Gava ku quretiya xwepesinandinê çavan kor dike, gava ku biçûkdîtina veşartî ya ji bo kesên din dilan diweşîne, gava ku nijadperestî, were qebûlkirin an na, dilovaniyê dikuje, mûze êdî nikare peyva xwe bike.

Yanî eger tenê armanca wê têrkirina kêfa xwenîşandanê be, ev pûç û vala ye; û di dawiyê de kesekî hemdem ê dilsoz ê Saint Louis, yê ku li dijî Îslamê şer dikir lê rêz jê re digirt, ji wan hemdemên me yên ku ji derfeta nasîna wê bêpar in (herçend xwediyê çend rûpel nivîsên etnografîk ên qels bin jî) bêhtir xwedî derfet e.

Na, hemû mûzeyên dinyayê werin cem hev jî di şihîna zanînê de nabin qasî germahiya dilê mirovekî. Û ji van hemûyan çi encam derket?

Bila em 'dadperwer' bin; M. Caillois çiqas jî 'aqilmend' e. Piştî ku di hemû waran de 'serweriya' Rojavayê da qebûlkirin û bi vî awayî 'rêzbendiyek' saxlem û 'pirbiha' ji nû ve ava kir, M. Caillois mijarê bi vê ku divê tu kes neyê 'tunekirin' digire û bi vî awayî delîla 'serweriya' xwe ya niha pêşkêşî me dike.

Li gor wî Reş bawer in ku nayên daleqandin, û Cihû jî nayên şewitandin di agirên cejnan de.

Tenê tiştekî girîng heye: Divê baş were zanîn ku Reş, Cihû û Awistiralyayî vê dilfirehiyê ne ji ber başiyên xwe, lê ji ber comerdiya M. Caillois bi dest dixin; ne ji ber biryarên zanistê yên ku tenê rastiyên demkî derdixin holê, lê ji ber hukmên wijdana M. Caillois ku tek rastiya bêguman e. Û ev tolerans ji hesta berpirsiyariyê ya ku M. Caillois li hember xwe hîs dike tê, 'tu şert û garantiyên din tune ne. Dibe ku rojekê zanist îlan bike ku divê ev çandên paşdemayî û hêdî pêşveçûyî yên ku bûne barekî giran li ser rêya mirovahiyê bên paqijkirin, lê em piştrast in ku di wê kêliya krîtîk de wijdana M. Caillois dê di wextê xwe de ji wijdaneke bêguneh biguhere wijdaneke birûmet û destê celad bigire û salvus sis'ê bibêje.

Ha ev e ew nota 'giranbiha' ya ku em deyndarê wê ne: 'Li gor min, pirsa wekheviya nijad, mirov û çandan tenê wê demê tê fehmkirin ku em qala wekheviya li ber qanûnê dikin, ne ya rastîn. Bi vî rengî yên kor, seqet, nexweş, kêmaqil, nezan an xizan (binêrin çi qas 'nazik' e ji bo yên ne Rojavayî) nikarin di wateya rastîn de wekhev bin bi yên 'xurt', 'ronahîbîr', 'saxlem', 'tendurust', 'jîr', 'çandî' û 'dewlemend' re. Yên duyemîn xwedî 'şiyaneke mezintir' in ku ne mafên zêde lê erkên zêde dide wan... Bi vî awayî, ji ber sedemên 'biyolojîk' an 'dîrokî', di navbera çandan de cudahiyên ast, hêz û nirxan hene. Ev cudahî bi rastî newekheviyê çêdikin. Ev bi tu awayî, wek di nijadperestiyê de, mafê nadê wan ên 'bilind' ku newekhev bin. Lê berevajî vê, erkên zêde û berpirsiyariyên mezintir datîne ser milê wan."

Berpirsiyariyên zêdebûyî? Eger ne berpirsiyariya dinyayê be, çi ye? Û Caillois-Atlas bi comerdî lingê xwe li erdê dixe û carekê din li ser milên xwe yên bihêz berpirsiyariya neçar a mirovê spî bar dike.

Bila xwendevan min bibexşîne ku min ewqas dirêj behsa M. Caillois kir. Ev ne ji ber ku min qîmeta rastîn a 'felsefe'ya wî, çi dibe bila bibe, zêde mezin kiriye. Dibe ku xwendevan ji xwe pirsîbe ka divê mirov çiqasî cidî bigire 'hizirmend'ekî ku ji aliyekî ve dibêje ez xwediyê 'mentiqeke saxlem' im, lê ji aliyê din ve ewqas bi kêf dibe qurbanê pêşdaweriyan û ewqas bi hewes di nav klîşeyên kevneşopî de digindire. Lê ramanên wî hêjayî baldariyeke taybet in ji ber ku ev raman, mixabin, girîng in.

Çima girîng in? Ji ber ku rewşa derûnî ya bi hezaran û bi hezaran 'Ewropayiyan' nîşan didin, an jî rasttir bibêjin, rewşa derûnî ya burjuvaziya biçûk a 'Rojavayê' eşkere dikin.

Çima girîng in?

Ji ber vê: Tam di wê demê de ku herî zêde peyva 'mirovahiyê' di devê xwe de dicû, Rojava tu car ewqas dûrî mirovahiyeke rastîn nebûbû - mirovahiyeke ku hemû cîhanê di xwe de bigire.

Beşa Şeşemîn

Di demên borî de yek ji wan nirxên ku burjuvaziyê keşif kir û li seranserê cîhanê belav kir "mirov" bû û me dît ka çi hat serê wî. Ya din jî netew bû. Ev rastiyeke: Netew fenomeneke burjuva ye. Bi temamî; lê eger ez balê ji mirov bikişînim ser netewê, divê ez diyar bikim ku li vir jî metirsiyeke mezin heye, Împeratoriya Romayê ji bo dinyaya kevn çi bû, projeya kolonyal jî ji bo dinyaya modern heman tişt e: destpêka felaketê û pêşnîşana qiyametê ye.

Yên Çermsor hatin qirkirin, cîhana Misilmanan hate zuharandin, cîhana Çînê hate qirêjkirin û ji bo sedsaleke baş hate xapandin, cîhana Reşikan hate bêrûmetkirin, dengên bihêz heta hetayê hatin fetisandin, mal û war hatin wêrankirin; ev hemû kavil, ev hemû xirabî, mirovahiya ku bûye tek deng, ma bi rastî hûn difikirin ku ev hemû xirabî dê bêbedel bimînin?

Rastî ev e ku; ev siyaset ji hilweşîna Ewropayê ya bi destê xwe pê ve tu encam jê dernakevin, û Ewropa, eger hay ji xwe tunebe, dê di nav wê valahiya ku bi destê xwe afirandiye de, wek guleke çilmisî biherike û here nav tarîtiya dîrokê. Wan tenê wisa difikirîn ku ew Kizilderî, Hindî, gelên Okyanûsyayê an jî Afrîkayiyan fetisandin. Lê di rastiyê de wan, gav bi gav, ew dîwarên ku şaristaniya Ewropayê dikarî li pişt wan bi azadî gulên xwe veke, herifandin.

Ez dizanim ku çêkirina berawirdên dîrokî çiqas şaş e, bi taybetî ya ku ez ê niha çêkim. Dîsa jî, destûr bidin ku ez rûpelekê ji Edgar Quinet bigirim ku unsureke rastiyê ya ne kêm girîng tê de heye û hêjayî ramanê ye.

Kerem bikin: “Mirov dipirsin ka çima hovîtî di dilê şaristaniyên kevn de ji nişka ve gulê veda. Ez guman dikim ku bersiv di destê min de ye. Ecêb e ku sedemeke ewqas zelal çawa ji çavên her kesî veşartî maye. Sîstema şaristaniya kevnar, tevî ku wek dijmin û heta wek bêxeber ji hev xuya dikirin jî, di rastiyê de ji civakên bijarte û welatên taybet pêk dihat ku wek stûnên hev bûn, hev diparastin û siya xwe davêtin ser hev.

Gava ku Împeratoriya Romayê ya mezin serê xwe danî ku van civakên neteweyî dagir û tune bike, sofîstên çavbirqok di dawiya vê rêyê de serkeftina mirovahiyê di Romayê de dîtin. Wan qala yekîtiya giyana mirovahiyê kir; lê ev tenê xewneke şevê bû. Ev netew bûn dergûşên ku Roma diparastin... Bi vî awayî Roma, di pêngava xwe ya serkeftinê de ber bi şaristaniyeke yekdeng ve, yek li dû yekê: Kartaca, Misir, Yewnanistan, beşê başûrê Filistînê, Îrana kevnare, başûrê çiyayên Alpan û Galyaya wî aliyê Alpan ji holê rakir. Lê ya ku bi rastî qewimî ew bû ku Romayê bi destê xwe ew bendên ku wê ji lehiya mirovahiyê diparastin - û di bin pêlên wê de dê bixeniqiya - hilweşandin.

Sezarê bi nav û deng bi perçiqandina Galyayan tenê rê ji Tewtonan re raxist. Gelek civak, gelek ziman hatin fetisandin, gelek bajar, gelek gel, gelek war hatin kavil kirin. Li dora Romayê valahiyek hate afirandin û li wan deverên ku barbaran dagir nekiribûn, barbarî bi xwe şîn hat. Galyayên bindest veguherin Bagaudan. Bi vî awayî hilweşîna bi şidet, koçberkirina bajaran yek bi yek, bû sedema herifîna şaristaniya kevnare. Ji ber ku vê avahiya civakî ya bi dîmen gelek neteweyên ku wek stûnên mermerî bûn ew radigirt.

Dema ku her yek ji van stûnan bi çepikrêziya zanyarên wê demê hate hilweşandin, avahî bi nalîn û qirçînî hilweşiya; û zanyarên îro hê jî hewl didin fêm bikin ka çawa di kêliyekê de kavileke ewqas mezin hate afirandin."​​​​​​​​​​​​​​​​

Û niha ez dipirsim: Ewropaya burjuva ji vê çi cudatir kir? Wê jî rehên şaristaniyan qelandin, welat ji holê rakirin, netew wêran kirin, "rehên cudahiyê" ji kokê ve hilqetandin. Êdî ne bend man li ber lehiyan, ne jî kozik li ber êrîşan. Dema barbarî nêzîk e. Barbarê modern. Yanî dema Amerîkayê ye. Tundî, zêdegavî, îsraf, bêpergalî, merkantîlîzm, xapandin, konformîzm, bêhişî, nizmbûn, alozî.

Di 1919an de Balyozê Mezin Page ji Wilson re wiha dinivîsî:

"Paşeroja dinyayê di destê me de ye... Gava ku di demeke nêzîk de birêvebirina dinyayê bi eşkereyî bikeve nav lepên me, em ê çi bikin?"

Û di 1914an de:

"Dema ku hêzên aborî bê guftûgo serokatiya nijadê bixin destê me, em ê bi vê Îngilistanê û vê Împeratoriyê çi bikin?"

Ev împeratorî... Û yên din…

Ma hûn bi rastî nabînin ka ev efendiyan ala dijî-kolonyelîzmê çiqas bi şaşûmaş û bi rûmet vekirin? "Alîkarî ji wan welatên ku ji mîrasê hatine bêparkirin re" dibêje Truman. "Êdî dema kolonyelîzma kevn derbas bû." Ha ev jî Truman e. Wateya vê ew e ku derdorên fînansê yên Amerîkî dihizirin ku êdî dema wan e ku ber bi her koloniyeke cîhanê ve biherikin. Ji ber vê yekê hevalên hêja, divê hûn di vê xalê de baldar bin.

Ez dizanim ku hin ji we, ji ber ku Ewropa li ber dilê we bûye jehr û ji ber ku ev hemû belayên kirêt ên ku we bi dilê xwe nedîtine êdî jiyan li we kirine êş û jar, hûn berê xwe didin Amerîkayê - ax! Şikir ku ne ewqas in - û hûn xwe dixapînin ku vî welatî wek stêrka rizgariyê bibînin.​​​​​​​​​​​​​​​​

"Ne teyrê dilşadiyê ye lê!" hûn di dilê xwe de dibêjin. - "De ka binêrin buldozer! Sermayeyên giran ên ku wek lehiyê tên! Rêyên ku wek tayan dirêj dibin! Benderên ku devê derya digirin!"

"Lê ma nijadperestiya Amerîkî!"

"Ma çi qewimiye! Nijadperestiya Ewropayê ya li mêtingehan berê ev êş daye me, em hînî vê janê bûne!" Û va ye em li vir in, xwe davêjin nav agirê metirsiya mezin a Yankiyan. Ji ber vê carekê din bi sed çavan li xwe miqate bin!

Serweriya Amerîkî - zincîreke wisa ye ku mirov nikare qeyd û bendên xwe jê veke. Ez dixwazim bêjim, wisa ye ku birîna wê tu caran sax nabe, şopa wê ji dilê mirov dernakeve.

Û madem qala fabrîqe û pîşesaziyê dikin, ma hûn wê fabrîqeya bi heybet nabînin ku xweliya xwe bi awayekî hîsterîk li daristanên we û li binê deviyên me direşîne? Ma hûn wê fabrîqeya ku nokeran diafirîne nabînin; wê makînebûna mezin nabînin, makînebûna mirovan; yanî tecawiza mezin a li ser her tiştê paqij, her tiştê neherifî, her tiştê lekedar nebûyî, û li ser ruhê me yê mirovî yê ku wek me nehatiye talankirinê û heta îro kariye xwe biparêze, ma hûn nabînin?

Makîne, belê, we ew qet dît? We qet ew makîneya ku ji bo perçiqandin, hêrandin û bêrûmetkirina mirovan hatiye çêkirin dît?

Bi rastî jî xeter gelekî mezin e.

Bi rastî jî, eger Ewropaya Rojava, li Afrîkayê, li Okyanûsyayê, li Madagaskarê (yanî li deriyê ketina Afrîkaya Başûr), li Antîlên Mezin û Biçûk (yanî li deriyê ketina Amerîkayê) dest bi siyaseteke nû ya neteweyî ya ku li ser rêzgirtina mirovan û çandan ava bibe neke û eger Ewropa jiyanê nexe nav çandên mirî yan yên nû neafirîne, nebe ronahîderê welat û çandan (Ez vê yekê bêyî hesabkirina berxwedana balkêş a gelên bindest ên ku îro bi taybetî li Vîetnamê lê di heman demê de di têkoşîna Yekîtiya Demokratîk a Afrîkayê de jî xwe nîşan dide, dibêjim), Ewropa dê derfeta dawî jî winda bike û dê bi destê xwe gora xwe bikole.

Ji doh heya îro, di rêwîtiya dîrokê de, em gihiştine wê rastiyê ku rizgariya Ewropayê ne di guherîna rê û rêbazan de veşartî ye. Ev pirseke şoreşê ye bi xwe - şoreşa wê çîna yekane ku hê jî xwediyê peyameke gerdûnî ye û dê li şûna desthilatdariya teng a burjuvaziya ji mirovahiyê dûrketî rûne, heta bigihêje civakeke ku tê de sînorên çînan tune bin; ew çîna ku ji ber ku hemû bêdadiyên dîrokê, hemû neheqiyên gerdûnî di xwîn û canê xwe de his dike û di bin barê vê êşê de dinale: proletarya.

Jêrenot

^[1] Di mîtolojiya klasîk de Silenus kurê Pan û nîv-xweda bû. Ew zirbavê Xwedayê Şerabê Bacchus bû û piranî wek pîremêrekî şên û serxweş dihat terîfkirin

^[2] Vautrin, ku di Bavê Goriot û romanên din de xuya dibe, karakterê xerab ê herî girîng ê Komedya Mirovahiyê ya Balzac e. Wek sûcdarekî jêhatî yê ku di kirasê bazirganekî kevn de dijî, ew kesekî bênamûs, bêexlaq û tenê li pey armanca xwe ya qederî ye. Vautrin, bi helwesteke tinazî li hember civaka kapîtalîst, difikire ku dema bê berawirdkirin bi burjuvaziya birêz a dema xwe re, ne ewqas bêexlaq e.

^[3] Binêrin 'Şeraba Pîneciyan' (Le Vin des chiffonniers), di nav 'Kulîlkên Xerabiyê' (Les Fleurs du mal) de, wergera C.F. Macintyre

^[4] Binêrin Roger Callois, 'Illusions a rebours' [Xeyalên Berevajî], di Nouvelle Revue Française de, Berfanbar û Çileya 1955'an

^[5] Girîng e ku di dema ku M. Caillois dest bi vî şerê xaçperestan dike, kovareke koloniyalîst a Belçîkî ya ji aliyê hikûmetê ve tê piştgirîkirin (Europe-Afrique, Hejmar 6, Çileya 1955'an) êrîşeke bi tevahî wekhev li ser etnografyayê dike: 'Berê, têgihiştina bingehîn a têkiliya koloniyalîst bi mirovê kolonîzekirî re, di forma têkiliya şareza û hovî de bû. Ji ber vê yekê koloniyalîzm li ser hiyerarşiyeke req, bêguman lê saxlem û vekirî dihat avakirin.' Ha ev Birêz Piron, nivîskarê vê gotarê, etnografyayê sûcdar dike ji ber ku têkiliya hiyerarşîk têk dibe. Wek Birêz Caillois, ew jî Michel Leiris û Claude Lévi-Strauss sûcdar dike. Ya yekem ji ber van rêzên ku di pirtûkoka xwe ya bi navê 'Pirsa Nijadî li ber Zanista Modern' de nivîsiye: 'Hewldana avakirina hiyerarşiya çandan tiştekî zarokane ye.' Ya duyem ji ber ku êrîşî 'pêşveçûnparêziya sexte' kiriye, ji ber ku ew 'hewl dide cudahiyên di navbera çandan de veşêre bi dîtina wan wek qonaxên xeta pêşveçûneke ku ji heman xalê dest pê dike û bi zorkirina wan ber bi heman armancê ve.' Mircea Eliade, ji ber ku cesareta nivîsandina van rêzan kiriye, layiqî muameleyeke taybet e: 'Li pêşiya Ewropayî êdî ne xwecih, lê hevaxiftvan hene. Baş e ku mirov bizane ka divê çawa dest bi diyalogê were kirin; êdî nabe ku mirov nebîne ku tu çare nemane ji bo berdewamiyekê di navbera cîhana ku wek îbtîdaî an paşdemayî tê binavkirin û cîhana modern a Rojavayî de.' Di dawiyê de ev jî, ji Otto Klineberg, profesorê Psîkolojiyê yê Zanîngeha Kolombiyayê, ji bo wekhevîxwaziya zêde ya ku ramanwerên Amerîkî jê direvin: 'Dîtina çandên din wek kêmtir ji ya me tenê ji ber ku cuda ne, şaşiyeke girîng e.' Diyar e ku hevalên M. Caillois ên baş hene.

^[6] Les Camets de Lucien L&vy-Bruhl, Presses Universitaires de France, 1949

 

* Helbestvanê efsanewî û siyasetmedar Aimé Césaire, di 26'ê Hezîrana 1913'an de li bajarokeke biçûk a bi navê Basse-Pointe li girava Martinikê hat dinyayê. Bavê wî kontrolkerê bacê û diya wî dirûnker bû. Berevajî piraniya Martinikiyên çîna jêrîn, Césaire di temenekî biçûk de hînî xwendin û nivîsandina fransî bû. Malbata wî, ji bo ku Césaire bikaribe here Lycée Schoelcher, ku heta Şerê Cîhanê yê Duyem tenê dibistana navîn a Martinik, Guadeloupe û Guyanaya Fransî bû, bar kir paytexta Martinikê Fort-de-France.

Mamosteya wî ya erdnigariyê Eugène Revert, xwendekarê ciwan wek namzed ji bo École Normale Supérieure, saziya herî bilind a hunerên liberal a Fransayê, destnîşan kir. Di 1931'ê de Césaire, ji bo amadekariya ketina École Normale Supérieure çû Lycée Louis-le-Grand a Parîsê.

Li Parîsê Césaire, bi Léopold Sédar Senghor ê senegalî û Léon Damas ê ji Guyanaya Fransî re nas bû. Bi hev re di 1934'an de dest bi derxistina kovara L'Etudiant Noir (Xwendekarê Reş) kirin, bi armanca komkirina xwendekarên ji Afrîka û Giravên Hindistana Rojavayî. Kovarê, derbirîna nêrîna cîhanê ya Pan-Afrîkayî ya di bin mêtingeriyê de lêkolîn kir. Têgeha Negritude, peyva ku ji aliyê Césaire ve hatibû afirandin, dê li ser van ramanan bihata avakirin. Césaire, bi saya kovarê bi Suzanne Roussy ya ku ew jî ji Martinikê bû re hev nas kirin û di 1937'an de zewicîn. Şeş zarokê wan çêbûn. Di 1935'an de dest bi nivîsandina helbesteke xwe kir ku dê biba helbesteke wî ya herî bi nav û deng 'Deftera Vegera Welatê Xwe' ('Cahier d'un Retour au pays natal'). Ev berhem li ser biyanîbûna di Diaspora Afrîkayê de radiweste.

Di 1939'an de Aimé û Suzanne Césaire vegeriyan Martinikê. Bi hevalên xwe re, kovara Tropiques derxistin ku sûrrealîzm jê re bû mînak, ji Marksîzmê sûd werdigirt û li hember rêveberiya nijadperest a Vichy ya Martinikê derdiket. Césaire ji ber vê kovarê pesn ji André Breton, serokê koma sûrrealîst a fransî, stand.

Césaire ku hem di warê edebiyatê hem jî di warê siyasetê de nav da, bi namzetiya Partiya Komunîst ket hilbijartinan û di 1945'an de bû serokê şaredariya Fort-de-France'ê. Césaire yê ku dijminekî tund ê koloniyalîzmê bû, di 1950'yî de 'Gotara li ser Koloniyalîzmê' weşand. Nameya ku di 1956'an de ji Maurice Thorez re şand, eşkere kir ku Césaire ji Partiya Komunîst vediqetiya û diparast ku divê têkoşîna li dijî-koloniyalûzmê ji aliyê têkoşîna çînî ve neyê fetisandin. Césaire piştre di 1958'an de Partiya Pêşverû ya Martinikî ava kir. Césaire herwiha di navbera 1946-1956'an û dîsa ji 1958'an heta 1993'yan de di Parlamentoya Fransayê de wek parlementer kar kir.

Césaire, piştî çil û heşt salan ji hilbijartina xwe ya şaredariyê, di 1993'yan de dev ji siyasetê berda. Pirtûka wî ya dawî ya helbestan La Poesie, di 1994'an de hat weşandin. Di 17'ê Nîsana 2008'an de Aimé Césaire, li Fort-de-France'ê ji ber sekinîna dilî çû ser dilovaniya xwe.