(Saadi Yacef, serokê leşkerî yê torên FLN (Eniya Rizgariya Neteweyî) ya herêma xweser a Cezayîrê, (li aliyê rastê), piştî ku di dawiya 'Şerê Cezayîrê' de hat girtin, li ber kamerayê poz dide)

Saadi Yacef, serokê şoreşger ê Cezayirî yê ku ji bo rizgarkirina welatê xwe ji bin destê kolonyalîzma Fransî şer kir, di 10ê Îlona 2021ê de çû ser dilovaniya xwe. Yacef, belkî jî ji ber rola xwe ya di afirandina fîlmê Şerê Cezayîrê de, yê ku ji aliyê derhênerê bi nav û deng ê Îtalî Gillo Pontecorvo ve hatibû kişandin, yek ji berxwedêrên herî navdar ê Cezayîrê ye. ‘Şerê Cezayîrê’, di sala 1965an de, bi hevkariya ekîbeke afirandêr a Îtalî û hikûmeta nû ya FLN (Eniya Rizgariya Neteweyî) ya Cezayîrê wek hevberhemek hat fîlmkirin. Yacef, wê demê nûnerê hikûmetê bû, hem berhemdariya fîlmê kir û hem jî rola karakterê Cafer lîst.

"Şerê Cezayîrê" (La Battaglia di Algeri, 1965), ew berhema ku ji destê Gillo Pontecorvo derketiye, wek stûna sereke ya sînemaya dijî-kolonyal tê pejirandin. Ev fîlm ne tenê di qada sînemaya dijî-kolonyal de, lê di warê sînemaya polîtîk de jî wek çirayeke geş dibiriqe. Bi hunera xwe ya sînemayî û helwesta xwe ya siyasî, bûye çavkaniya îlhamê ji bo nifşên nû yên sînemageran. Bi kûrahî li ser rê û rêbazên şerê gerîla yê bajarî disekine û perdeyê ji ser rûyê sîstema kolonyal radike. Ev fîlma bêhempa, ji aliyekî ve çîroka êş û janên gelê Cezayîrê yên di bin nîrê kolonyalîzmê de bi awayekî dilşewat vedibêje; ji aliyê din ve jî rûyê rastîn ê zihniyeta hovane ya kolonyalîzma Fransî bê tirs radixe ber çavan. Ji ber vê cesareta xwe ya di eşkerekirina rastiyê de, gelek Fransî ji nîşandayina artêş û welatê xwe di vê fîlmê de aciz bûn. Lewra ev cara yekem bû ku kesek dikaribû neynikeke wisa zelal deyne pêşiya zihniyeta kolonyalîst û bêje: 'Va ye, ev e rûyê we yê rastîn.' Herçend dewleta Fransî bi awayekî fermî nikaribû fîlmê qedexe bike jî, gel û saziyên sînemayê dest dan hev û fîlm boykot kirin. Wan ev berhem wek êrîşeke dijî-Fransî, wek propagandayekê dît. Lê belê ev helwesta wan jî nîşan dida ku hê jî nikarin bi rastiya dîroka xwe re rû bi rû bibin.

Di salên piştre de, ev fîlm bû çavkaniya îlhamê ji bo gelek komên ku ji aliyê dewletên serdest ve wek şoreşger û terorîst dihatin binavkirin. Bi taybetî di têkoşîna gelê Filistînê de, ev fîlm bû wek 'rêbereke şer a belgewarî'. Her wiha, rêxistinên wek Artêşa Komarî ya Îrlandayê û Pantherên Reş jî, yên ku li ser taktîkên şerê gerîla dixebitîn, ji vê fîlmê wek çavkaniyeke girîng sûd wergirtin.

Di germahiya Şerê Iraqê de, di sala 2003yan de, ev fîlm gihîşt heta salona Pentagonê jî. Du pisporên sereke yên Têkoşîna li Dijî Terorê yên Amerîkayê, Richard Clarke û Mike Sheehan, li ser vê fîlmê nirxandineke balkêş kirin: Li gorî wan, ev fîlm derseke girîng dide û nîşan dide ka çawa welatek dikare: Ji aliyê leşkerî ve bi temamî bi ser bikeve, hemû şerên fizîkî qezenc bike. Lê dîsa jî di şerê herî girîng de, yanî di şerê bidestxistina 'dil û mejiyên' gelan de têk biçe.

Şerê Cezayîrê', piştî 60 salî jî, ne tenê wek belgefîlmeke dîrokî, lê di heman demê de wek neynikeke zindî ya îroyîn girîngiya xwe diparêze. Di dawiya fîlmê de, peyameke zelal heye ku wek ronahiyekê dibiriqe: Gelê bindest, ew girseyên ku tên perçiqandin, dê bi ser bikevin. Çima? Ji ber ku doza wan li ser heqîqetê ava bûye, li ser edaletê radiweste. Dîmenên girseyên şoreşger ên di fîlmê de, dîmenên tevlihev û lerizok ên ku ji pêlên protestoyên dehsala dawî derketine holê tînin bîra me, ji tevgera Black Lives Matter bigire heta Extinction Rebellion.

Gillo Pontecorvo, bi hostayiya xwe û bi heyecaneke mezin, radixe ber çavan ka çawa gel dikare bibe hêzeke mezin dema ji bo mafên xwe radibe ser piyan. Di fîlmê de, ew bi awayekî zindî nîşan dide ka çawa mirovên asayî yên ku ji bo daxwazên xwe dibin yek, dikarin bibin afirînerên guherînên mezin ên civakî û siyasî. Derhêner bi hunera xwe ya taybet, me dibe nav wan kêliyên dîrokî yên ku gel bêtirs bedena xwe dike mertal ji bo azadiyê. Di her dîmenê de em dibînin ka çawa ev yekîtiya gelan dibe hêzeke wiha mezin ku tu tişt nikare li ber bisekine. Di her çirûskên çavan de em îradeya guherînê dibînin, di her tevgerê de em ruhê berxwedanê dibînin.

Pontecorvo di vê fîlmê de rêyeke cuda dişopîne: Ew xwe ji mehkûmkirina tu kesên beşdarî vê pevçûnê dûr digire. Li gorî nerîna wî ya kûr û mirovane, di şerekî de rastî ne reş û spî ye. Wek ku ew bi xwe dibêje: “Dîrok dikare ji aliyekî re bibêje mafdar û ji yê din re bibêje bêmaf, lê di nav agirê şer de, her du alî jî dikevin nav hovîtiyê. Her du alî jî dibin qurbanî û celladên kiryarên dijmirovî.” Fîlm, tundiyê ne romantîze dike ne jî wek tiştekî şeytanî nîşan dide. Li dewsa vê, hewl dide nîşan bide ka çawa tundiya ku sîstema dagirkeriyê afirandiye û berxwedana li hember wê bi hev re têkildar in. Ev nêrîna hevseng a li ser tundiyê bû rêberek ji bo fîlmên siyasî yên ku piştre hatin kişandin. Nemaze di nîşandana liv û tevgerên FLN'ê û bersivên artêşa Fransî de, rêbazeke nû ya vegotinê tê afirandin.

Fîlma Nakokiyan

Ev fîlma ku bi reş û spî hatiye kişandin, ji aliyê teşe û rêbaza xwe ve, di nav sînorên tu cureyên sînemayê de bi cih nabe. Dema mirov li dîmenên şer û tevgerên leşkerî dinêre, bêhemdî fîlmên mîna 'Zero Dark Thirty' û 'The Eye in the Sky' tên bîra mirov. Lê ya girîng ew e ku ev fîlm bûye çavkaniyeke wisa bingehîn ku îro, dema derhênerek bixwaze dîmeneke îşkenceya siyasî bikişîne, nikare xwe ji bandor û referansa 'Şerê Cezayîrê' rizgar bike, çi veşartî be çi eşkere be. Çêkirina vê fîlmê bi xwe jî şoreşek bû. Ji ber ku ev ne karê kesekî tenê bû, lê berhema xebateke kolektîf bû ku ji îdealên sosyalîst hêz û îlham digirt. Ev taybetmendiya wê, wê dixe nav kategoriya taybet a ku jê re dibêjin 'Sînemaya Sêyemîn'. 'Sînemaya Sêyemîn' ji du aliyên sereke pêk dihat: Ji aliyê naverokê ve, ev sînemayeke şoreşger bû ku armanc dikir sîstemên kolonyalîst û kapîtalîst ji binî ve hilweşîne. Ji aliyê rêbazê ve jî, ev sînemaya gelên bindest bû, dengê 'Cîhana Sêyemîn' bû ku dixwest bi rêya hunerê şoreşa xwe bike. Di vê sînemayê de gel ne tenê wek temaşevan, lê di heman demê de wek afirîner jî cih digirt. Bi vî awayî, sînema ji pergala serdest a Hollywoodê û ji sînemaya Ewropî ya hunerî cuda dibû û dibû dengê şoreşê yê gelên bindest.

'Şerê Cezayîrê' di heman demê de mînakeke tevgera mezin a fîlman e ku di nîvê sedsala bîstan de li Îtalyayê derket holê û jê re digotin 'Neorealîzma Îtalî'. Neorealîstan li dijî rejîma faşîst a Mussolînî fîlm çêkirin û bala xwe dan ser dijwariyên çîna karker a li Îtalyayê. Neorealîzm sîstemeke exlaqî û estetîk bû: huner û siyaset anîn ba hev da ku nexweşiyên civakê eşkere bikin û guherînên civakî biafirînin. 'Şerê Cezayîrê' bi temamî li Cezayîrê hat kişandin û Kolonel Mathieu tenê lîstikvanê profesyonel ê li ser setê bû. Pontecorvo lîstikvanên din li gorî rûyên wan û derbirînên wan ji nav gelê herêmê hilbijart.

Di dîmeneke fîlmê de, serhildêrê Cezayîrî Elî La Pointe (Brahim Haggiag) rastî êrîşa Ewropiyan tê.

Di vê fîlmê de, Pontecorvo gelek teknîkên neorealîst bi hostayî bi kar anî da ku fîlm bigihîje asta herî bilind a rastbûnê. Wî kameraya destî bikar anî ji bo ku dîmen bêtir nêzî jiyana rastîn bibin, belgeyên fermî yên FLN û polîsan, nameyên rastîn ên wê serdemê û kartonên sernavê yên dîrokî tevlî fîlmê kirin. Her wiha, wî fîlmên nûçeyan ên wê demê jî xistin nav berhemê. Ev hemû biryarên teknîkî û hunerî ji aliyekî ve mesrefa fîlmê kêm dikirin, ji aliyê din ve jî hesta rastbûnê di fîlmê de xurttir dikirin. Bi vî awayî, Pontecorvo karî fîlmeke wiha biafirîne ku hem ji aliyê aborî ve guncaw be, hem jî ji aliyê estetîk û rastbûnê ve bibandor be. Ev rêbazên ku wî bikar anîn bûn sedem ku fîlm hem wek berhemeke hunerî û hem jî wek belgeyeke dîrokî, di dîroka sînemayê de wek fîlmeke girîng cih girt.

Herçend Pontecorvo bi dadperweriya doza Cezayîriyan bawer bû jî, wî dixwest vegotineke nûanskirî û adil a şer biafirîne. Ji ber vê yekê, ji bo nîşandana vê dijberiya di navbera Fransî û Cezayîriyan de, wî rêzek dijberî ava kirin. Em vê yekê di muzîka orjînal a Ennio Morricone de jî dibînin: dema grûpên leşkerên Fransî bi dengê defol û boriyên leşkerî yên kêfxweş di Kasbahê de dimeşin, li aliyê din, dîmenên ku sivîlên Cezayîrî tê de cih digirin, bi melodiyeke bilûrê ya tirsnak tên hemandin.

Dijberî di bikaranîna ronahî û siyê de jî gelek xuya ye: bandorên xurt ên chiaroscuro (ronahî-tarî) hene, ku belkî jî temayên rast û çewt ên di fîlmê de nîşan didin. Pontecorvo herwiha siyê bi kar tîne da ku operasyonên veşartî yên Cezayîriyan diyar bike: rûyê Elî La Pointe bi siyên kûr tê fîlmkirin, lê rûyê Albay Mathieu hertim bi ronahiyeke geş tê ronîkirin.

Frantz Fanon, teorîsyenê navdar ê şoreşa Cezayîrê, ji ber cudahiya tûj a di navbera mêtinger û bindestan de, cîhana kolonyalî wek cîhaneke 'dubeşkirî' pênase dike. Di fîlmê de, ev dabeşkirina civakî bi awayekî estetîk û sembolîk tê nîşandan. Di 'Şerê Cezayîrê' de, kuçeyên fireh ên taxa Ewropiyan, li kêleka kolanên teng, çeqçeqî û labirêntwarî yên Kasbahê tên danîn. Herwiha mekan ji aliyê stûnî û asoyî ve jî hatiye dabeşkirin - taxa Ewropiyan rast e, lê Kasbah tîk û berpal e. Ev dijberiya mekanî, nakokiya di navbera dewlemend û feqîr de, di navbera mêtinger û gelên ku hatine kolonîzekirî de bêtir xuya û zelal dike.

Pirsgirêka Pêşdawerî

Di fîlmê de dijberiya herî mezin bêguman di navbera Fransî û Cezayîriyan de ye. Albay Mathieu di fîlmê de bûye temsîla nirx û ramana Fransî û Ewropî. Bi cilên xwe yên leşkerî, berçavkên xwe yên şik û axaftina xwe ya herikbar, ew figûreke nazik, bi bawerî û di bin kontrolê de ye - ji hemû karakterên din ên fîlmê bêtir diyalogên wî hene. Gelek rexnegiran destnîşan kir ku Mathieu zêde 'cool' hatiye nîşandan, nemaze dema mirov li ber çavan digire ku ew piştevanê îşkenceyê û tetbîqkerê wê ye. Ev nîşandana wî ya 'cool' û eleganî, bi xwe re rexneyeke tûj tîne: Ka çawa sîstema kolonyalîst dikare hovîtiya xwe di bin maskeyeke şaristaniyê de veşêre. Ev kontrasteke balkêş e di navbera forma derve û naveroka rastîn de.

Lê dîsa jî Albay Mathieu wek dêwekî nehatiye nîşandan: berî her tiştî, ew temsîla aqil û mentiqê ye. Em vê yekê di daxuyaniyên wî yên derbarê bikaranîna îşkenceyê de dibînin, dema ku ew bi amrazên retorîkî yên xurt hewl dide wê rewa bike. Ew wiha dibêje: "... gelo hûn bawer in ku divê Fransa li Cezayîrê bimîne? Eger bersiva we erê ye, wê demê divê hûn hemû encamên ku ji vê yekê tên jî qebûl bikin."

Wek argûmaneke mantiqî ev gotûbêj qanîker e - eger hûn Cezayîreke Fransî dixwazin, divê hûn wan kiryarên ku digihîjin vê encamê - yanî îşkenceyê - jî qebûl bikin. Eger mentiq û aqil para Mathieu û Fransiyan be, gelo para Cezayîriyan çi ye?

Pontecorvo bi hostayî nîşan dide ku heqîqet û mafdariya dîrokî li aliyê Cezayîriyan e. Ew vê yekê bi rêya kronolojiyeke taybet dike: Vegotina wî bi paşvegerê dest pê dike, lê di dawiyê de direve pêşerojê, ber bi wê kêliya ku gel bi serkeftina xwe ya dîrokî şad dibe. Derhêner li vir tiştekî balkêş dike: Ew rastiya têkçûna Şerê Cezayîrê yê rastîn dide aliyekî û bala xwe dide ser serkeftina dawî ya şoreşê. Bi vî awayî, ew dixwaze bibêje ku di têkoşîna heq û neheqiyê de, dibe ku heq demekê têk biçe, lê di dawiyê de her tim bi ser dikeve. Ji ber ku dîrok, hertim li aliyê wan e yên ku ji bo azadiyê şer dikin.

Bi vî awayî ew dîrokê dibîne - girseyên gel, yên ku heqîqet û mafdariya exlaqî li aliyê wan e, herçiqas demekê têk biçin jî, di dawiya dawî de dê bi ser bikevin. Ji ber ku di vê nêrîna dîrokî de, ne hêza çekan, lê hêza heqiyê ye ya ku dawiya dawî bi ser dikeve.

Fîlma "Şerê Cezayîrê" ya Gillo Pontecorvo, di temsîla sînemayî ya têkoşînên berxwedan û azadiyê de paradîgmayeke şoreşgerî ava kiriye. Fîlm bi taybetî di warê nîşandana rola jinan de jî rêyeke nû vekiriye. Jin ne tenê wek alîkar û piştgir, lê wek pêşengên têkoşînê derdikevin pêşberî me. Nemaze ew sahneyên ku jinên şoreşger bombeyên xwe hildigirin û dikevin nav bajarê dagirkirî, di warê teoriya sînemaya femînîst de jî bûne mijarên girîng ên gotûbêjan.