"Ji hêza xeyalan wêdetir tu netew nîn e"

Derek Walcott

"Sambizanga" di dîroka sînemaya Afrîkayê de xwedî cihekî taybet e. Sarah Maldoror, wek yekem derhênera jin a ji Afrîkaya Binê Sehrayê, bi vê fîlmê hem şîdeta kolonyalîst rexne dike hem jî hêza hevgirtinê derdixe pêş. Fîlm li ser têkoşîna rizgariya neteweyî ya Angolayê ya li dijî Portekîzê disekine. Di navenda çîrokê de jineke Angolayî heye ku li mêrê xwe yê girtî digere. Mêrê wê di têkoşîna rizgariyê de cih digire û ji aliyê hêzên kolonyalîst ve hatiye girtin. Di salên 1950'yan de çar hevalên ku ji rolên xizmetkariyê aciz bûbûn, li Fransayê yekem şirketa şanoyê ya bi temamî ji reşikan pêkhatî ava kirin. Yek ji wan Sarah Maldoror bû ku li Dibistana Fîlm a Moskovayê xwendibû û di fîlma "Şerê Cezayîrê" de (1966) wek asîstan kar kiribû. Kamera bû çavê wê yê gerrok û çeka wê ya dilsoziya bêrawestan.

"Sambizanga", ku di sala 1972'yan de ji aliyê Sarah Maldoror ve hatiye kişandin, ne tenê yekem fîlma dirêj a derhênereke jin a ji Afrîkaya Binê Sehrayê ye, herwiha qadeke nû di sînemaya berxwedanê de jî vedike. Di wê demê de sînema bi giştî di destê mêran de bû û nemaze di Afrîkayê de jinên derhêner pir kêm bûn. Maldoror, bi vê fîlmê re hem qalibên zayendî yên serdest şikandin, hem jî perspektîfeke nû ya jinê anî qada sînemayê. Ji ber vê yekê, "Sambizanga" di dîroka sînemaya Afrîkayê de ne tenê wek fîlmeke siyasî, lê herwiha wek destpêka dengê jinên Afrîkî yên di sînemayê de tê dîtin. Têkoşîna rizgariya neteweyî ya Angolayê, ku fîlm li ser disekine, bi awayekî cuda tê pêşkêşkirin. Ji ber ku fîlm ji çavê jinekê ve hatiye kişandin, em têkoşînê ne tenê di qada şer de, lê herwiha di jiyana rojane de jî dibînin. Ev perspektîf dibe sedema ku em bandora kolonyalîzmê li ser jiyana malbatan, li ser têkiliyên civakî û bi taybetî jî li ser jinan bibînin.

Di wê serdemê de ku piraniya fîlmên li ser têkoşîna rizgariyê ji aliyê derhênerên Ewropî ve dihatin çêkirin, "Sambizanga" dengê xwecihî yê Afrîkayê jî derxist pêş. Ev yek jî fîlmê dike belgeyeke girîng a dîrokî ku têkoşîna rizgariyê ji hundur ve vedibêje. Girîngiya dîrokî ya fîlmê ev e ku wê rê li ber gelek derhênerên jin ên Afrîkî vekir û bû mînakeke girîng ji bo wan. Piştî vê fîlmê, hejmara jinên ku di sînemaya Afrîkayê de dixebitin zêde bû û perspektîfa jinê di sînemaya Afrîkayê de xurttir bû.

Salên 1960'î, ku fîlm lê derbas dibe, demeke taybet e di dîroka Afrîkayê de. Ev dem, ku gelek welatên Afrîkayê serxwebûna xwe bi dest xistin, ji bo Angolayê demeke dijwar a têkoşînê bû. Maldoror bi bikaranîna vê demê dixwaze balkêşiyê bikişîne ser têkoşîna Angolayê ya ji bo serxwebûnê ku hîn berdewam dikir. Luanda, paytexta Angolayê, di fîlmê de wek mekanekî kompleks tê pêşkêşkirin. Bajar di nav xwe de nakokiyên kolonyal vedihewîne: li aliyekî taxên spîyan ên bi rêkûpêk, li aliyê din taxên xizanan ên reşikan. Ev cudahiya fizîkî ya di nav bajêr de, di rastiyê de temsîla cudahiya civakî û çînî ya di nav pergala kolonyal de ye. Maldoror bi hostayî van cudahiyan bi rêya dîmenan nîşan dide û bi vî awayî rexneya xwe ya li ser pergala kolonyal xurt dike.

Derdora Luandayê, ku pirî caran di fîlmê de tê nîşandan, bi erdnîgariya xwe ya taybet dibe mekanê berxwedanê. Gund û navçeyên derveyî bajêr, ku ji kontrola kolonyal dûr in, dibin cihên ku têkoşîna rizgariyê lê tê organîzekirin. Ev mekan di heman demê de sembola jiyana kevneşopî ya Angolayê ne ku ji aliyê kolonyalîzmê ve hatiye têkbirin. Girtîgehên kolonyal, ku di fîlmê de cihekî girîng digirin, bi xwe re wateyeke taybet tînin. Ev girtîgeh ne tenê cihên ku têkoşger tê de têne girtin in, di heman demê de sembola pergala kolonyal bi xwe ne jî. Maldoror bi taybetî bi rêya van girtîgehan şîdeta sîstematîk a pergala kolonyal nîşan dide. Her dîmeneke girtîgehê dibe belgeyeke şîdeta kolonyal.

Maria, karaktera bingehîn a fîlmê, temsîla jinên Angolayî yê ku di bin zordestiya kolonyal de dijîn, pêk tîne. Ew bi lêgerîna xwe ya li pey mêrê xwe, dibe temsîla berxwedana sivîl. Lê ev lêgerîn ne tenê ji bo dîtina mêrekî ye; ev rêwîtî, dibe pêvajoyeke hişmendiyê ji bo Mariayê. Ew di vê rêwîtiyê de rastî pergala kolonyal tê, bi zordariya wê re rû bi rû dimîne û hêdî hêdî dibe jineke têkoşger. Domingos, mêrê Mariayê yê ku di girtîgehê de ye, bi hebûna xwe ya di fîlmê de roleke dualî dilîze. Ji aliyekî ve ew endamekî tevgera rizgariyê ye û bi vî awayî temsîla têkoşîna çekdarî dike. Ji aliyê din ve, wek mêr û bav, ew temsîla têkçûna jiyana malbatî ya di bin bandora kolonyalîzmê de dike. Windabûna wî ya fizîkî dibe sembola têkçûna civakî ku kolonyalîzm li ser civakê ferz dike.

Endamên tevgera rizgariyê, ku di fîlmê de cih digirin, bi tevahî wateyeke taybet didin çîrokê. Her yek ji van kesan, bi serpêhatiyên xwe yên cuda, aliyekî cuda yê têkoşînê nîşan didin. Hin ji wan di bajêr de dixebitin, hin di çiyan de ne, hin di bin erdê de ne. Ev cure cure cih û rêbazên têkoşînê, berfirehi û kûrahiya tevgera rizgariyê nîşan didin. Têkiliyên di navbera van karakteran de jî girîng in. Bi taybetî têkiliya di navbera Maria û endamên tevgerê de, nîşan dide ku çawa torên civakî di bin zordariya kolonyalîst de têne parastin. Her karakterek dibe xelekek ji zincîra berxwedanê û bi vî awayî têkoşîn berdewam dike.

Rola Jinê

Di çarçoveya sereke ya fîlmê de, em dibînin ku jin ne tenê piştgirên têkoşînê ne, ew bi xwe jî beşek ji vê têkoşînê ne. Karaktera sereke Maria, ku li mêrê xwe yê girtî digere, dibe sembola vê berxwedanê. Lê belê, ev lêgerîn ne tenê lêgerîna kesekî ye; di heman demê de lêgerîna edaletê û azadiyê ye jî. Maria, di vê rêwîtiyê de, him hişmendiya xwe ya siyasî pêş dixe, him jî dibe beşek ji têkoşîna giştî ya civakê. Fîlm bi taybetî balê dikişîne ser rola jinê di avakirina torên hevgirtinê de. Jin di fîlmê de wek avakerên têkiliyên civakî têne pêşkêşkirin. Ew bi rêya van têkiliyan him agahiyan belav dikin, him jî piştgiriyê didin hev. Ev tor, ku ji aliyê jinan ve tê avakirin, dibe bingeha berxwedana civakî li dijî pergala kolonyalîst.

Di warê berxwedana jinê de, fîlm nîşan dide ku ev berxwedan ne tenê li dijî kolonyalîzmê ye, di heman demê de li dijî pergala patriarkal e jî. Jin, di nav vê têkoşînê de, him li dijî bindestiya kolonyalîst him jî li dijî bindestiya zayendî têdikoşin. Bi vî awayî, fîlm têkoşîna rizgariyê wek têkoşîneke pirqat pêşkêş dike. Maria, di pêvajoya lêgerîna mêrê xwe de, ji jineke "normal" diguhere û dibe têkoşgereke hişmend. Ev guherîn nîşan dide ku çawa jin di nav têkoşînê de xwe ji nû ve diafirînin û dibin têkoşerên çalak ên guherînê. Lê di fîlmê de ew nerîna giştî dîsa jî serdest e ku jin parastvanên herî girîng ên çand û nasnameya neteweyî ne. Jin di fîlmê de wek parêzvanên çandê têne dîtin. Ew bi rêya vegotinên devkî, bi rêya stran û çîrokan, dîroka berxwedanê ji nifşekî digihînin nifşê din.

Rexneya Kolonyalîzmê

Di "Sambizanga" de rexneya kolonyalîzmê bi awayekî kûr û çendqat tê pêşkêşkirin. Derhêner Maldoror, bi rêya dîmenên xurt û vegotineke hestiyar, bandorên pergala kolonyalîst li ser civaka Angolayê radixe ber çavan.

Şîdeta sîstematîk a pergala kolonyalîst di fîlmê de bi gelek şêweyan tê nîşandan. Ev şîdet ne tenê fizîkî ye; di her qada jiyanê de xwe dide der. Di girtîgehan de îşkence, li kolanan kontrolên leşkerî, di saziyên fermî de cudakarî, di bazarê de newekhevî... Her yek ji van dîmenan beşek ji sîstema şîdetê ya kolonyalîst e. Maldoror bi taybetî vê şîdeta sîstematîk bi rêya serpêhatiya Maria û malbata wê dide der.

Bandora kolonyalîzmê li ser jiyana rojane bi awakî xurt tê nîşandan. Di her dîmenê de em dibînin ku pergala kolonyalîst çawa jiyana asayî ya mirovan tevlihev dike. Ji biryarên herî biçûk heta yên herî mezin, kolonyalîzm dest davêje her qada jiyanê. Di fîlmê de ev yek bi taybetî di dîmenên bazarê, dibistanê, nexweşxaneyê û dezgehên dewletê de tê dîtin. Rûxandina têkiliyên civakî ji aliyê kolonyalîzmê ve yek ji mijarên herî girîng ên fîlmê ye. Maldoror nîşan dide ku kolonyalîzm ne tenê welat dagir dike, lê civakê jî ji hev belav dike. Têkiliyên di navbera malbatan de, dostanî, cîrantî, hevkariya civakî... Hemû ev têkilî di bin êrîşa pergala kolonyalîst de ne. Lê belê, fîlm nîşan dide ku tevî vê yekê jî civak bi rêyên cuda têkiliyên xwe diparêze û dimeşîne.

Derhêner bi hostayî nîşan dide ku kolonyalîzm çawa hewl dide nasnameya neteweyî û çandî ya gelê Angolayê tune bike. Qedexekirina ziman, binpêkirina kevneşopiyên civakî, redkirina dîroka herêmî... Ev hemû parçeyên stratejiya kolonyalîst in ku di fîlmê de têne rexnekirin.

Sarah Maldoror û Cîhana Wê ya Sînemayê

Di sala 1929'an de li başûrê rojavaya Fransayê, wek keça bavekî Guadelupeyî û dayikeke Fransî, bi navê Sarah Ducados hat dinyayê. Ji berhema Comte de Lautréamont a bi navê Les chants de Maldoror (1868-69) ku sûrrealîstên Fransî jê hez dikirin îlham girt û navê Maldoror li xwe kir. Bi vê tevgera xwe-afirandinê, ber bi şanoyê ve çû Parîsê û di demeke kurt de Les Griots ava kir, ku koma yekem a tenê ji lîstikvanên reş û Karîbî pêk dihat li Fransayê. Maldoror ji wir berê xwe da sînemayê. Piştî geştên xwe yên sala 1961'ê li Gîne-Konakriyê, bi bûrseke ji Enstîtuya Dewletê ya Sînemayê (VGIK) ku di her warê fîlmçêkirinê de perwerdeyeke du salî dida, çû Moskovayê (li wir demeke kurt bi zêdekarê sînemayê yê Senegalî Ousmane Sembène re hevdem bû). Maldoror, bi xebata xwe ya wek alîkarê derhênerê di fîlma Gillo Pontecorvo ya "Şerê Cezayîrê" (1966) de, xwe di warê sînemaya radîkal a navneteweyî de îspat kir.

"Divê jinên Afrîkayî li her derê bin. Divê di wêneyan de, li pişt kamerayan, di odeya montajê de û di her qonaxa çêkirina fîlmekê de cih bigirin." Sarah Maldoror, bi vê daxuyaniya xwe ya di kovara du zimanî Ecrans d'Afrique de di sala 1995'an de, wek jineke Afrîkayî ya li pişt kamerayê, manîfestoyeke kurt a derbarê sînemaya Afrîkayê de pêşkêş kir. Sambizanga (1972), wek dengê herî bilind ê soza Maldoror a hunerî û siyasî ye. Ev şahberhema sînemayê ya ku xwedî nirxeke dîrokî û çandî ya mezin e, li ser perdeyê şerekî dimeşîne; şerekî li dijî sê sîstemên ku dest dane hev: kolonyelîzm, kapîtalîzm û bavksalarî.

Ev fîlm, ku çîroka berxwedana Angolayê ya li dijî koledariya Portekîzê vedibêje, navê wê kir yek ji wan jinên pêşeng ên Afrîkî ku li ser axa bav û kalan fîlmeke dirêj afirandiye. Ji ber vê xebata xwe ya hêja, di Festîvala Fîlman a Carthage a 1972'yan de xelata herî bilind a Tanit d'or wegirt. Lê mixabin, nirxandina rastîn a li ser girîngiya xebatên wê, tenê piştî ku ew çû ser dilovaniya xwe di 2020'an de hat kirin.

Ji bo Maldoror, çîroka Sambizangayê aliyekî kesane hebû: hevsera wê ya jiyanê, helbestvan û ronakbîrê Angolayî Mário de Andrade (yê ku bi Maurice Pons re senaryo nivîsand) yek ji rêberên destpêkê yên Tevgera Rizgariya Gelê Angolayê (MPLA) bû. Ev herdu kes beşek bûn ji civakeke navneteweyî ku tê de kesayetiyên navdar hebûn, wek rêberê şoreşger ê Gîne-Bîssau û Cape Verde Amílcar Cabral û nivîskarê dijî-kolonyal ê Martinikî Aimé Césaire, ku bû mijara çar belgefîlmên Maldoror. Van têkiliyên civakî, siyasî û hunerî yên derhênerê, rasterast bandor li Pan-Afrîkanîzm û têkoşîna hevpar a dijî-kolonyal kir û ev yek di fîlmçêkirina wê de xwe nîşan da.

Fîlm, dengê wan kesan bilind dike ku piranî ji çîroka têkoşînê ya mêrane û mîlîtanî dihatin jibîrkirin, û wan dike parçeyeke zindî ya wêneyê berxwedana şoreşgerî ya di navbera nifşan de. Maldoror bi dîtina xwe ya fireh, deriyê têkoşîna siyasî li ber her kesî vedike: ji jinên wek Maria bigire heta zarokên biçûk ên wek Zito (Adelino Nelumba) û kalikê wî (Jean M'Vondo). Di navbera van kesan û hemû Angolayiyan de, agahiyên der barê Domingos Xavier de, wek aveke di nav gelî de diherike, ji devekî diçe devekî din.

Ev torên ragihandinê yên veşartî, wek nîşana serhildana gelê bindest a li dijî desthilata zanînê ya dewleta dagirker tê dîtin. Ji bo wan, ev rê dibû çekek li dijî monopola dewleta kolonyal a li ser zanînê. Ji bo Maldoror, zanîn kilîta rizgariyê bû. Vê fîlmê du armanc dişopandin: hem hovîtiya dagirkerên Portekîzî eşkere dikir, hem jî piştgirî dida têkoşîna serxwebûnê ya MPLA û gelê Angolayê. Rayedarên kolonyal, “Sambizangayê” bêguman wek tiştekî çandî yê tehdîtkar dîtin û heta sala 1974'an, salekê beriya serxwebûna fermî ya Angolayê, nîşandana fîlmê qedexe kirin.

Li dijî wan klîşeyên împeryalîst ên ku kesên bindest biçûk dixistin, fîlm bedewiya jiyana rojane ya asayî derdixe pêş wek dermanekî. Ev yek bi taybetî di sahneyeke Sambizangayê de xwe nîşan dide: Domingos Xavier, bavekî dilnerm, bi şefqet Maria û zarokê xwe yê biçûk hembêz dike û bi zarokên mezin re dileyize topa pê, paşê jin û mêr bi ken û henek şîva xwe dixwin û di nav nivînan de dirêj dibin, zarokê wan ê şîrîn di navbera wan de ye û hêdî hêdî dikene û digirî. Maldoror, bi zimanê xwe yê sînemayî nîşan dide ku mirovên bindest ne tenê bi tundiya li ser wan tê kirin têne nasîn; ew bi evîn, şefqet û nêzîkahiya di nav malbatê de jî dijîn.

Maldoror hosteyê wê yekê bû ku hovîtiya rejîma kolonyal bêyî ku êşê bike temaşeyek, bike zimanekî sînemayî. Di Monagambééé de tu sahneyên îşkenceyê tune ne û di Sambizangayê de jî, tevî ku dîmenên Domingos Xavier ên ku ji aliyê polîsên kolonyal ve tê lêdan hebin, Maldoror sînorên xwe datîne li ser nîşandana tundiyê. Gava ku sahneyek dixwaze ji yên din bêhtir pêş ve here, wek di wê sahneya ku karmendekî girtîgehê bêreke stûr a darîn digire û nobedar bi tirseke veşartî lê dinêre, Maldoror sahne diqetîne û kamera ber bi jor ve dizivire, Maria bi zarokê xwe re di ber wan re derbas dibe, û di cih de dîmen diguhere ser zarokên ku bi kêf bi mirmirikan dileyizin.

Vê rêbaza etîkî, ku di hemû karên sînemayî de didome û Sambizanga tenê yek ji wan e, bi nêrîna Maldoror a femînîst a ne dogmatîk û bi girîngîdana wekhev a hem ji bo hestiyariya siyasî hem jî ji bo bedewiya hunerî re rê digire. Derhênera ku bi berhemdariya xwe ya awarte tê nasîn, bêhtirî çil fîlm çêkirine ku piraniya wan belgefîlm in û gelek kurtefîlm jî di nav de ne. Ji wan gelek ji bo televîzyonê hatibûn çêkirin, û ev yek bi xwe jî hilbijartineke xwezayî bû, ji ber ku wê dixwest karê wê bigihîje gel, hêsan bê dîtin û fêmkirin, û bibe çavkaniya zanînê.

Ev fîlma dirêj a Maldoror navê xwe ji taxa karkerên Luandayê digire, ku paytexta Angolayê ye û girtîgeheke Portekîzî jî lê hebû. Tevgera berxwedana Angolayê di 4'ê Sibata 1961'ê de wek agirê ku di bin kavilan de bimîne, li bajêr teqiya; çalakvanên MPLA'yê pêşî êrîşî girtîgehan kirin da ku hevalên xwe rizgar bikin û paşê berê xwe dan avahiyên din ên dewletê. Destpêka fîlmê vê rastiyê tîne ziman ku beriya vê rojê, bi hezaran mirovên ku bi sebir û bi bêdengî xebat kirine, rê li ber vê serhildanê vekirine. Maldoror, bi vegotina bûyerên çend hefteyan beriya 4'ê Sibatê, dixwaze nîşan bide ku berxwedana li dijî kolonyelîzmê ne tenê ji bûyerên mezin ên dîrokî, lê ji jiyana rojane ya gel û berxwedana berdewam pêk tê.

Maldoror bi dilekî mezin girêdayî civaka xwe ye û ev yek di Sambizangayê de xwe dide der, ku êş û şîna Angolayiyan ne wek tiştekî kesane lê wek êşeke civakî tê nîşandan. Ji wê kêliya reş a ku Domingos Xavier ji nav wan tê birin, heta dawiya gera Maria ya ji qereqolekê ber bi yeke din ve, em dibînin ka çawa laş û ruh bi êşê dişkên; girî, qêrîn û ketina erdê ji bêhêvîtiyê. Lê her cara ku Maria dikeve erdê, destên jin û mêrên derdora wê ew radike, hembêz dike, xwarina wê tîne ber devê wê, zarokê wê dihewîne û di şîn û giriyê de jî ew bi tenê nahêlin.

Sambizanga xebateke tundraw û şoreşger e ku balê dikişîne ser wan mirovên sade yên ku di nav pêlên têkoşînê de cih digirin. Ev fîlm, rola jinan a di têkoşîna şoreşgerî de, ya ku piranî dihat veşartin, derdixe ronahiyê. Herwiha hem li dijî girtîgehên ku laşan digirin, hem jî li dijî wan dîwarên hişk ên klîşeyên kolonyal ên ku mejî û ramanan digirin, derdikeve. Ev prensîbên ku ne tenê rê nîşanî Sambizangayê dane, lê bûne çira ji bo hemû sînemaya Maldoror, dixwazin dîroka têkoşîna dijî-kolonyal a hatî veşartin ji nû ve vejînin û her wiha nîşan bidin ku di vê têkoşînê de, her kes xwedî roleke taybet û girîng e.

Maldoror (1929-2020), ew hunermenda dilgeş û helbestvan, beşeke mezin ji jiyana xwe da ser têkoşîna li dijî bindestiyê. Di dirêjahiya jiyana xwe de, tişta herî zêde lê digeriya, tîbûna giyan bû ji bo azadiyê.