Wergêr: Ramazan Kaya

Belgefîlma "Behrûz" me dibe nav çîroka rojnamevanê Kurd Behrûz Bûçanî, yê ku ji destê rejîma Îranê reviya û xwest xwe bigihîne peravên azadiyê li Awistiralya di 2013'an de. Lê piştî ku bi qeyikê gihîşt wir, wek gelek penaberên din, ew jî hat şandin dojeheke li ser erdê: girtîgeha Girava Manûsê. Li wir, şeş salên reş derbas kirin.

Lê Behrûz, bi telefoneke ku bi dizî ketibû destê wî, bû dengê hemû girtiyên bêdeng. Nivîs û nûçeyên wî yên ji hundirê girtîgehê, ronahî avêt ser jiyana mirovên li wir. Pirtûka wî ya yekem "Ji Bilî Çiyan Tu Heval Nînin", ku bi heman telefonê hat nivîsandin, bû destana berxwedana li dijî sîstemeke hovane.

Pirtûka wî ya dawî "Azadî, Tenê Azadî", ku tê de nivîsên wî yên ji girtîgehê û gotarên parêzvanên mafên mirovan hene, dîsa me dibe nav wê jiyana tarî. Di nav rûpelên vê pirtûkê de, em rastî çîroka mirovekî tên ku di nav hemû êş û azarên girtîgehê de, di dostaniya bi heywanan re jiyaneke nû dîtiye.

"Mirovê ku ji werdekan hez dike"

Ev nav, bi awayekî helbestî û bi melodiyeke xweş, kesayetiya Mensûr Şûştarî vedibêje. Li nav dîwarên girtîgeha Manûsê, ev e nasnavê wî yê ku di dilê her kesî de cih girtiye. Şûştarî, mirovekî 43 salî ye ji Îranê, ku di nav tarîtiya girtîgehê de bûye ronahiyeke geş. Di rûyê wî de kêf û şadiyeke zarokane heye, û ew bi çavên zarokekî li dinyayê dinêre -bi heman hestiyarî, paqijî û meraqê. Di nav çarçoveya girtîgeha Manûsê de, hebûna wî wek guleke li nav berfa zivistanê ye; ew û girtîgeh du dijberên hev in. Ji aliyekî ve girtîgeh bi hemû hovîtî û tundiya xwe, ji aliyê din ve Şûştarî bi hemû bedewî û dilovaniya xwe. Dema ku girtîgeh dixwaze her tiştî biperçiqîne, kesayetiya Şûştarî wek kaniyekê bedewî, nermî û qenciyê diherikîne. Hebûna wî bûye berxwedanek li hember tundiya girtîgehê, li hember hêza wê ya reş, û li hember hovîtiya wê ya bêsînor.

Beriya çar salan, Şûştarî karî xwe bigihîne Girava Krîsmisê, lê hikûmeta Awistiralya yekser ew sirgûnî Girava Manûsê kir, û ji wê demê ve li wir girtî ye. Niha statûya penaberiyê wergirtiye û salin e li bendê ye ku li welatekî ewle were bicihkirin. Ya herî balkêş ew e ku Şûştarî, tevî hemû astengiyên girtîgehê, xwe wek parêzerê mafên heywanan dibîne - roleke ku mirov nizane bê ka çawa dikare di girtîgehê de pêk bîne. Lê dîsa jî, wek ku berê li Îranê dikir, ew li vir jî dest ji piştgiriya heywanan bernedaye.

Her êvar, dema ku roj diçe ava, ew xwarinên mayî yên ji qada xwarinê berhev dike, dixe firaxeke plastîk û dibe ji wan kêvjalên ku di bin kon û konteynêran de dijîn re. Rojekê min jê pirsî ka çima xwe ewqas deyndar dibîne ku van kêvjalan têr bike. Bi çavên xwe yên tijî gazin weha li min nêrî ku ez ji pirskirina xwe poşman bûm. Bi dengekî nerm got: "Ev kêvjal ji berê ve xwediyên vê giravê ne - berî ku mirov vê girtîgeha reş li ser axa wan ava bikin, ew li vir bûn. Bi avakirina vê girtîgehê me destdirêjî li mala wan kir. Îro mafê wan e ku ji xwarina me par bigirin."

“Bi dîtina min, eger mirovek ji heywanan hez neke, ew nikare ji mirovan jî hez bike.“

Dilê wî ne tenê ji bo kêvjalan lê dida; ew bûbû stargeha hemû canên bêxwedî. Salên dirêj in ku ew, ji pişt perdeyên hesinî yên girtîgehê, hewl dide xwe bigihîne wan kûçikên ku bê star û bê xwarin li derve dimînin. Ev kirinên wî yên dilovan bûbûn sedema gilî û gazindan. Hin penaber û nobetdar jê gazin dikirin ku ew dibe sedema kombûna kûçikên birçî li dora girtîgehê. Digotin ku ev yek ji wan re dibe pirsgirêk. Lê Şûştarî, bi baweriya xwe ya sade û xwerû, dest ji hezkirina xwe ya ji bo van heywanan bernedida û digot "ev jî mafê wan e ku têr bixwin."

Dema ku dadgeha bilind a Papua Gîneya Nû biryar da ku ev girtîgeh ne qanûnî ye, deriyekî piçûk ê hêviyê vebû: Şûştarî karî yek ji wan kûçikan bîne hundirê girtîgehê. Ji nav wan hemûyan, wî yê herî jar, yê ku hestî û çerm tenê jê mabû, hilbijart û berpirsiyariya wî girt ser milê xwe. Navê vî kûçikî kir "Piling" û dema min jê pirsî ka çima ev nav lê kiriye, wî got: "Ev kûçik di nav şikestineke ruhî ya kûr de bû û ji birçîbûnê diheliya. Ji mirovan ewqas ditirsiya û gava min xwarin didayê, wek pilingekî şermok dibû û direviya, xwarina xwe dibir pişt konan û li wir bi dizî dixwar. Ji wê rojê ve min jê re got Piling, ji ber ku wek pilingekî birçî û westiyayî bû, jar û qels."

"Binêre, niha çawa qelew bûye, çawa bi kêf û şadî ye, saxlemiya wî bûye mîna yê şêran. Êdî rastî jî bûye wek pilingekî, pilingekî xurt û bihêz." Ev gotin ji devê Şûştarî bi kenekî şêrîn derdiketin. Dema min jê pirsî ka çawa di nav pêlên deryayê re derbasbûye, bersiva wî ya bi ramanî dîsa çû ser heywanan. Bi taybetî behsa werdeka xwe ya evîndar kir, ya ku li welatê xwe li ba hevalekî hiştibû:

"Werdekeke min hebû, pênc salî. Min ew sparti bû hevalekî xwe li Îranê. Em pênc rojan di nav deryayê de winda bûn. Dema ku êdî her kesî digot em ê bimirin, hesteke ecêb dihat min, digot tu namirî. Ev hest her car dihat min gava min werdeka xwe tanî bîra xwe - min bawer dikir ku evîn û dilovaniya min a ji wê re dê min biparêze. Min hest dikir ku hestên min ên ji bo werdekê dê nehêle qeyik noqî bin be, min dizanî ku ev girêdana min a bi wê re dê di dawiyê de jiyana min rizgar bike."

Min jê pirsî ka çima evqas ji heywanan hez dike. Bi kenekî şêrîn û çavên ronahî bersiv da: "Ev evîn e, evîn... Ma mirov dikare sedemên evînê rave bike? Evîn tiştekî wiha ye ku her kes bi awayekî cuda dijî, her kes bi rengekî cuda his dike. Evîn, sireke kesane ye, rewşeke hebûnî ye ku mirov tê de dijî. Lê ez tiştekî dizanim: mirovê ku nikaribe dilê xwe ji bo canekî bêziman veke, wê çawa bikaribe dilê xwe ji mirovekî re veke? Mirovê ku nikaribe ji heywanekê hez bike, wê çawa bikaribe ji mirovekî hez bike?"

Ew demên kurt ên ku min li cem wî derbas kirin, bûn pencereyeke ronahiyê di nav tarîtiya girtîgehê de. Li ber dilovaniya wî, hemû êş û azarên vê girtîgehê wek ku tune bûn. Min jê pirsî: "Gelo tu bêhtir ji heywanan hez dikî an ji mirovan?" Kenekî şêrîn li ser lêvên wî şîn hat. Bi qerfokî got: "Tu îro hin pirsên pir dijwar dipirsî!" Ev pirsa ku tu dikî, wek wê pirsê ye ku mirov ji zarokekî bike: "Tu ji kê bêhtir hez dikî, ji bav an ji diya xwe?" Çawa ku mirov nikare van herdu evinan bide ber hev û bipîve, ev pirs jî wiha ye. Ev pirseke pir zehmet e ji bo bersivdanê. Ez hem ji mirovan hez dikim û hem jî ji heywanan. "Lê hesteke min a taybet heye ji bo çûkan." Şûştarî ne tenê di nav penaberan de navdar û naskirî ye, nobetdar jî rêz li kesayetiya wî digirin. Her kes rêzê lê digire û pesna kesayetî û rûmeta wî dide.

Şûştarî dibêje ku hin nobetdar jê re dibêjin "Mêrê Werdekan" û ev nav li cem wî bûye nîşana rûmetê. Ji ber ku di girtîgehekê de ku mirov tê de dibin jimar û reqem, ev navê ku nobetdar lê dikin, jê re dibe nîşana naskirina mirovahiya wî.

Şûştarî xwedî kesayetiyeke wisa ye ku bandoreke kûr li mirovan dike, ruhekî wî yê helbestî heye ku mirov pê re dikare li ser kûrahiya jiyanê biaxive. Ev taybetmendiya wî ewqas balkêş e ku ez wêrek bûm û min ev pirsa dijwar jê kir: "Tu ji her candarî hez dikî, ji mirovan jî hez dikî. Lê gelo tu dikarî ji Peter Dutton jî hez bikî, ji wî wezîrê koçberiyê yê Awistiralî yê ku we di vê girtîgehê de girtî dihêle?" Vê carê bi dengekî bilind keniya û got: "Ya Xwedê, ev êdî bi rastî pirseke pir zehmet e." "Îro roj ewqas xweş e, te çima berê xwe daye van pirsên ku mirov nikare bersiva wan bide? Ez baş dizanim, eger ez niha bêjim ku ez ji Peter Dutton jî hez dikim, wê kesek bawer neke." û dîsa kete nav kenê.

Ji bo pêşeroja xwe planên Şûştarî hene û ew biryardar e ku van xewnan bike rastî. Dixwaze cardin li Îranê bibe mekanîker û destê xwe bide makîneyan, û di heman demê de wêjeya Îngilîzî bixwîne. Lê xewneke wî ya herî mezin heye: Ew dixwaze rojekê stargehekê ji bo heywanên bêxwedî ava bike. Ji ber ku felsefeya wî ya sade dibêje: "Mafê her candarî heye ku jiyaneke xweş bijîn"

Nasîna Şûştarî ji min re bû ronahiyek di tarîtiya vê girtîgehê de. Di wan kêliyên kurt ên ku min di nav ronahiya wî de derbas kirin, hemû êş û tundiya vê girtîgehê ji bîra min çû. Dema ku min pê re derbas kir, min hêza jiyanê bêhtir his kir û evîna min ji bo jiyanê kûrtir bû. Hebûna mirovekî wiha dilgerm û dilovan di nav me de, ji min re bû hêvî û bawerî. Ez dizanim ku ev bîranînên bi Şûştarî re, ev çîroka "mirovê ku evîndarê werdekan e", dê salên dirêj di dilê min de bijî.

Behrûz Bûçanî kî ye?

Nivîskar, rojnamevan, akademîsyen, parastvanê çandê û çêkerê fîlman ê Kurd-Îranî ye. Wî bi saya qelema xwe dengê bindestan û girtiyan gihande cîhanê. Pirtûka wî ya bi navê "Ji Çiyan Pê Ve Tu Heval Nînin: Nivîsên ji Girtîgeha Manûsê" (Picador Australia, 2018) di sala 2019'an de xelata Wêjeyî ya Victoria wergirt. Herwiha wî xelata taybet a NSW Premier's Literary Awards; xelata Pirtûka Nafîksyonê ya Sala Pîşesaziya Pirtûkan a Awistiralya û xelata Neteweyî ya Biyografiyê jî bi dest xist.

Berê li Îranê di kovara Kurdî Werya de nivîskarî û edîtorî kiriye. Niha li Fakulteya Hiqûqê ya Birkbeck profesorê mêvan e, li UNSW'ê di warê Zanistên Civakî de doçent e û li Navenda Koçberiyê ya Asya Pasîfîk a Zanîngeha Sydney'ê (SAPMiC) akademîsyenê mêvan e. Ew endamê rûmetê yê PEN'a Navneteweyî ye; xwediyê xelata Medyayê ya Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ya Awistiralya 2017; xelata Edaleta Civakî ya Sempozyûma Diyasporayê; xelata Kursiya Vala ya Liberty Victoria 2018 û xelata rojnamevaniyê ya Anna Politkovskaya ye.

Bûçanî bi hevkariya Arash Kemalî Sarvestanî di sala 2017'an de fîlma dirêj "Chauka, Ji Kerema Xwe Dem Ji Me Re Bêje" kişand; bi Nazanîn Sehamîzadeh re di şanoya bi navê "Manûs" de hevkarî kir.

Nîşe: Nivîsa "Mirovê ku ji Werdekan Hez Dike" ya Behrûz Bûçanî ji pirtûka "Azadî, Bi Tenê Azadî" hatiye wergirtin: Nivîsên Behrûz Bûçanî yên ji girtîgehê, ji aliyê Moones Mansûbî û Omid Tofîghian ve hatiye wergerandin û amadekirin û ji aliyê Weşanxaneya Bloomsbury ve hatiye weşandin.