“Fîlmên min, li hemberî sînemaya Amerîkî ya ku lûleyên çekan dike xwedayên xwe û temaşevanên xwe bêhêz dike, wek dengekî serhildan û nerazîbûnê hatine afirandin. Sînemaya min bangek e: Li şûna bersivên şaş, pirsên bêrawestan dipirse; li şûna nêzîkbûna binpêker, dûrahiya ronahîker tîne; li şûna xeritandin û teslîmiyetê, provokasyon û diyalogê pêşniyar dike.”

(Michael Haneke - Fîlm Wek Katarsîsekê)

Li gorî hin rexnegirên sînemayê; ew, şahê tirsê, hosteyê dehşetê, auteurê herî mezin ê Ewropayê an jî bi tenê kesekî sadîst e. Digel ku fîlmên wî bi tundî têne naskirin jî, hema bêje hemû tundiya fîzîkî li pişt perdeyê diqewime, li ser perdeyê nayê nîşandan. Ew her gav balê dikişîne ser zordariyên rojane yên ku temaşevan hê jê re bêhis nebûne: kiryarên biçûk ên zordariyê, guhnedan, xeyalên çînayetî û îmtiyazan.​​​​​​​​​​​​​​​​ Temaşekirina filmên wî, wek kêreke tûj e ku mirov di nav goşt û hestiyên xwe de, bi kûrahiya canê xwe pê dihese. Ew dîmenên ku bûne taviyên reş û tarî di şevistana bîra me de, wek moriyên mirinê bi me ve zeliqîne.

"Profesorê Pîyano" (La Pianiste, 2001), fîlmek ji derhênerê Awusturyayî Michael Haneke ye ku li ser jiyana Erika Kohut, mamosteya pîyanoyê ya Konservatuwara Viyenayê disekine. Ev berhem, bi rêya çîrokek balkêş, gelek mijarên girîng ên wek kontrola civakî, têkiliyên hêzê, û bandora trawmayê dike mijara xwe. Karaktera sereke ya fîlmê, Erika Kohut (Isabelle Huppert), jineke 40 salî ye ku wek mamosteyeke pîyanoyê ya bi nav û deng dixebite. Ew bi dayika xwe re dijî û di bin kontrola wê ya dijwar de ye û xwestekên wê yên zayendî di bin giraniya civakê de fetisîne. Huppert bi lîstika xwe ya bêhempa, kompleksîteya vî karakterî bi hostayî radixe ber çavan. Xwendekarê ciwan (Walter) ê ku dixwaze bibe şagirtê Erikayê, tê nîşandan wek sembola azadiyê û enerjiya ciwaniyê. Lê belê ew jî di nav xwe de xwedî dubendiyên psîkolojîk e.

Haneke bi rêya vê fîlmê pirsgirêkên civaka Ewropî ya modern û bi taybetî ya Awusturyayê radixe ber çavan. Fîlm bi awayekî hostane têkiliya di navbera hunera bilind û psîkolojiya tarî ya mirovî de vedikole. Fîlm ji romana Elfriede Jelinek a ku xelata Nobelê wergirtî ye (1983) hatiye adapte kirin. Di adaptasyona fîlmê ya Michael Haneke ya sala 2001'ê de, rol ji aliyê Isabelle Huppert ve (ku wê demê di dawiya salên xwe yên çilî de bû) hatiye lîstin. “Mamosteya Pîyanoyê” ku yek ji şaheserên Haneke ye, ji gelek fîlmên wî yên din cuda dibe ji ber ku senaryoya wê ne ya derhêner bi xwe ye. Mînak, di vê fîlmê de hevokên nîvco dimînin, tarîkirin, qutbûna wêneyan tune ne, lê em dikarin bibêjin ku bikaranîna muzîkê, wek gelek fîlmên Haneke yên din, tenê di demên ku muzîka rastîn tê lêxistin de derdikeve pêşberî me. Ango tenê di wan sahneyan de heye ku karakterek radyoyê vedike yan albûmekê lêdixe. Ji ber vê yekê, fîlmên wî pirî caran bêdeng in. Haneke, vê kêmbûna muzîkê bi dengên din ên wek yên ji televîzyon û telefonan temam dike.

Fîlmên Haneke; behsa mirovên ku zarokatiya wan, ji aliyê malbatên xwe ve hatine birîndarkirin, an jî civak û mercên ku tê de dijîn ew perçiqandine û têkiliya wan a bi sûc re vedibêje, û bi awayekî tirsnak nîşan dide ka çawa ev kes yan kesên din an jî xwe ji holê radikin.

Kontrol û Hêz

Fîlm bi awayekî kûr li ser têkiliyên hêzê disekine. Têkiliya di navbera Erika û dayika wê de, herwiha têkiliya wê bi şagirtên xwe re, nîşan dide ka çawa hêz dikare bibe amrazek ji bo kontrolê. Ev fîlm, bi rêya karaktera sereke Erika Kohut, hemû kompleksîteyên têkiliyên hêzê yên di civaka modern de radixe ber çavan. Di destpêkê de, divê were dîtin ku bingeha kontrolê di fîlmê de ji malbatê dest pê dike. Têkiliya di navbera Erika û dayika wê de, mînakeke herî berbiçav a kontrola malbatî ye ku di civaka Awusturyayê de tê dîtin. Dayik, bi rêya mekanîzmayên psîkolojîk ên curbecur, hewl dide ku jiyana keça xwe ya 40 salî kontrol bike. Ev kontrol, ne tenê di warê fizîkî de (wek kontrola li ser cilûbergan û demên derketina derve), lê belê di heman demê de di warê psîkolojîk de jî (bi rêya manipulasyona hestî û bikaranîna dîroka malbatê) tê pêkanîn.

Di qada duyem de, kontrol di warê perwerdehiyê de xwe dide der. Erika, wek mamosteyeke pîyanoyê, otorîteya xwe ya akademîk bi awayekî hişk li ser şagirtên xwe ferz dike. Ev yek, di rastiyê de, nîşana domandina zincîra kontrolê ye. Erika, ya ku di bin kontrola dayika xwe de ye, vê carê dibe kontrolkera şagirtên xwe. Konservaturwar, di vî warî de, dibe cihê ku ev zincîra kontrolê bi awayekî fermî tê rêkxistin.

Di warê seksualîteyê de jî, ku qada sêyem e, kontrol û hêz xwe bi awayekî dramatîk dide der. Têkiliya Erika bi Walter Klemmer re, di rastiyê de, şerê du perspektîfên cuda yên li ser kontrolê ye. Walter, bi ciwanî û enerjiya xwe, hewl dide ku hêza xwe ya mêraneturî ferz bike, lê Erika, bi tecrûbe û otorîteya xwe ya akademîk, dixwaze kontrolê di destê xwe de bigire. Muzîk jî di vê fîlmê de ne tenê wek hunerek e, lê di heman demê de wek amrazekî kontrolê tê bikaranîn. Erika, bi rêya teknîk û dîsîplîna muzîkê, hewl dide ku hem xwe û hem jî derdora xwe kontrol bike. Noteyên muzîkê, di vî warî de, dibin sembola pergaleke kontrolê ya rêkûpêk û dîsîplîne.

Haneke bi hostayî nîşan dide ku ev kontrola zêde di dawiyê de dibe sedema wendakirina kontrolê bi tevahî. Krîza kesayetiyê ya Erikayê, têkçûna kontrola dayikê û têkiliya wê ya problematîk bi Walterê re, hemû dibin encama vê kontrola zêde. Di vê çarçoveyê de, fîlm rexneyek li modernîteya Ewropayê û rola wê ya di afirandina takekerên kontrolker de jî dike.

Di encamê de, "Profesorê Pîyano" nîşan dide ku kontrol û hêz ne tenê di qadeke taybet de, lê di hemû qadên jiyanê de hene û bandoreke mezin li ser takekesan dikin. Fîlm bi awayekî balkêş radixe ber çavan ku çawa hewldana ji bo kontrolkirina her tiştî dikare bibe sedema wendakirina kontrolê bi tevahî û çawa ev yek dikare bibe sedema têkçûna takekes û têkiliyên wî/wê. Ev fîlm, ji bilî nirxandina têkiliyên kontrol û hêzê, di heman demê de pirsekê jî ji temaşevanan dipirse: Gelo di civaka modern de, kontrola rasteqîn çi ye û kî xwediyê mafê kontrolê ye? Ev pirs, bi taybetî di serdema me ya modern de, ku tê de sînorên kontrol û azadiyê her ku diçe têkel dibin, girîngiya xwe diparêze.​​​​​​​​​​​​​​​​

Kontrola Perwerdehiyê

Perwerdehî di fîlma Haneke de wek qadeke sereke ya kontrolê derdikeve pêş û bi taybetî di konservaturwarê de, ku cihê muzîka klasîk tê hînkirin, xwe bi awayekî berbiçav dide der. Ev kontrol di gelek astan de tê dîtin û bandoreke kûr li ser hemû beşdarên pêvajoya perwerdehiyê dike.

Di asta yekem de, em dibînin ku Erika Kohut wek mamosteyek bi otorîte û desthilatdariya xwe ya akademîk re têkiliyeke taybet heye. Ew vê desthilatdariyê bi awayekî hişk û bêrehm li ser şagirtên xwe ferz dike. Ev yek di rastiyê de nîşan dide ku perwerdehî dikare bibe amrazek ji bo kontrolkirina takesan. Her rexne, her gotina biêş a ku ew li şagirtên xwe dike, di esasê xwe de, hewldanek e ji bo kontrolkirina wan. Di qada duyem de, em dibînin ku bixwe konservaturwar wek saziyeke kontrolê dixebite. Standardên bilind ên muzîka klasîk, pêvajoyên hilbijartinê yên dijwar û dîsîplîna hişk a muzîkê, hemû dibin parçeyên vê mekanîzmaya kontrolê. Di vê pergalê de, huner ne tenê wek derfetek ji bo xweîfadekirinê, lê di heman demê de wek amrazek ji bo kontrolkirina laş û hişê şagirtan tê bikaranîn.

Têkiliya di navbera mamoste û şagirt de jî di vê fîlmê de bi awayekî taybet tê ravekirin. Walter Klemmer, şagirtê ciwan ê ku dixwaze bibe şagirtê Erikayê, di destpêkê de wek kesek ku vê kontrolê qebûl dike xuya dike. Lê paşê em dibînin ku ew jî hewl dide ku vê dînamîka hêzê biguherîne û kontrolê bi dest bixe. Ev têkilî dibe mînaka herî baş a şerê di navbera du perspektîfên cuda yên li ser kontrolê di perwerdehiyê de.

Haneke bi hostayî nîşan dide ku ev sîstema kontrolê ya di perwerdehiyê de encamên neyînî jî bi xwe re tîne. Em dibînin ku şagirt dikevin nav depresyonê, xwe biçûk dibînin û carina dev ji xewnên xwe berdidin. Di heman demê de, ev sîstem dibe sedema ku hunera muzîkê, ya ku di esasê xwe de divê bibe çavkaniya kêfxweşî û afirandinê, bibe çavkaniya êş û tengezariyê. Fîlm rexneyek li tevahiya sîstema perwerdehiyê ya Rojavayî dike. Ev sîstem, ku li ser bingeha kontrolê hatiye avakirin, di rastiyê de dibe sedema wendakirina nasnameya takekesî û kuştina afirînertiyê. Erikaya ku bixwe berhema vê sîstemê ye, niha wê sîstemê li ser nifşên nû ferz dike û bi vî awayî çerxa kontrolê berdewam dike.

"Profesorê Pîyano" pirseke girîng datîne pêşiya me: Gelo perwerdehî divê çawa be? Divê em di navbera pêwîstiya standart û dîsîplînê û azadiya takekesî û afirînertiyê de çawa hevsengiyekê ava bikin? Ev pirs, bi taybetî di serdema me de ku perwerdehî bûye yek ji mekanîzmayên herî girîng ên kontrolê, girîngiya xwe diparêze.

Trawma û Bandora Wê

Trawmaya zaroktiyê û bandora wê ya li ser jiyana kesekî mezin bi awayekî xurt tê nîşandan. Erika, di bin bandora trawmayên xwe yên kevn de, nikare têkiliyên normal ava bike. Trawma, di vê fîlmê de, wek temayeke bingehîn derdikeve pêş û bandora wê ya li ser jiyana karaktera sereke Erika Kohut bi awayekî dramatîk tê ravekirin. Di vê çarçoveyê de, trawma ne tenê wek bûyereke takekesî, lê di heman demê de wek encama pergaleke civakî jî tê pêşkêşkirin.

Destpêka trawma ya Erikayê digihîje zaroktiya wê. Bavê wê, ku di nexweşxaneya psîkiyatriyê de miriye, ji keça xwe re mîrateyek trawma û tengezariyê hiştiye. Ev trawma ya bavîtiyê, bi kontrola dayikê ya hişk re tevlihev dibe û dibe bingeha hemû pirsgirêkên psîkolojîk ên Erikayê. Dayik, bi rêya wedîderketina zêde û kontrola bêsînor, vê trawmayê kûrtir dike û dibe sedema ku Erika nikaribe têkiliyên normal ava bike. Di qada perwerdehiyê de, em dibînin ku Erika trawma ya xwe bi rêya tundiya psîkolojîk li ser şagirtên xwe vediguhezîne. Ew bi rêya rexneyên tund û gotinên biêş, êş û trawma ya xwe belav dike. Ev yek nîşan dide ku trawma dikare bibe sedema çerxeke êşê ya berdewam. Di vê çerxê de, kesê ku trawma dîtiye dibe kesê ku trawmayê çêdike.

Bandora trawmayê ya li ser têkiliyên Erikayê bi Walter Klemmer re jî bi awayekî zelal tê dîtin. Erika, ji ber trawmayên xwe yên kevin, nikare têkiliyeke normal û saxlem ava bike. Şûna wê de, ew hewl dide ku bi rêya têkiliyên masochîst û sadîst, kontrola xwe ya wendabûyî ji nû ve bi dest bixe. Lê ev hewldan jî dibe sedema trawmayên nû.

Her wiga di warê laş û seksualîteyê de, trawma xwe bi awayên cûrbecûr dide der. Birîndarkirina xwe, voyeurîzm û fanteziyên sadîst ên Erikayê, hemû nîşanên hewldana wê ya ji bo kontrolkirina êş û trawmaya xwe ne. Laş, di vê kontekstê de, dibe qada şerê di navbera trawma û kontrolê de. Erika bi rêya muzîkê hewl dide ku trawma û êşa xwe îfade bike û kontrol bike. Lê belê perfeksiyonîzma di muzîkê de jî dibe sedema trawmayên nû. Her şaşiyek di pîyanoyê de, her noteyeke şaş, dibe sedem ku trawma ya wê ya kevin ji nû ve vejî.

Haneke di vê fîlmê de nîşan dide ku trawma ne tenê bûyereke takekesî ye, lê belê encama pergaleke civakî ye jî. Civaka Awusturyayê ya modernîzekirî, bi normên xwe yên hişk û daxwazên xwe yên perfeksiyonîst, dibe sedema trawmayên nû. Di vê çarçoveyê de, konservaturwar wek saziyeke ku trawmayê bi rêya dîsîplîn û kontrolê berdewam dike, tê pêşkêşkirin. Di dawiyê de, fîlm nîşan dide ku dema ku trawma neyê dermankirin û neyê fêmkirin, ew dikare bibe sedema têkçûna takekes bi tevahî. Krîza dawî ya Erikayê û têkçûna wê ya psîkolojîk, encama vê trawmaya neçareserkirî ye. Ev yek di heman demê de rexneyek li civakê ye ku nikare bi awayekî saxlem bi trawma re têkeve têkiliyê. Bandora trawmayê ya li ser hemû qadên jiyanê - malbat, perwerdehî, têkilî, seksualîte û huner - bi awayekî dramatîk tê ravekirin û dibe sedem ku mirov li ser rola civakê di afirandin û berdewamkirina trawmayê de bifikire.​​​​​​​​​​​​​​​​

Teknîkên Sînemayî

Haneke bi bikaranîna kameraya statîk atmosfereke giran diafirîne. Ev teknîk dibe sedem ku temaşevan xwe di nav bûyeran de his bike û nekaribe xwe jê dûr bike. Bikaranîna dîmenên dirêj bê montaj, tansiyona psîkolojîk zêde dike û temaşevanan neçar dike ku bi baldarî li bûyeran temaşe bikin.

Haneke bi zanebûn kameraya xwe li cihekî sabît digire û dihêle ku bûyer li ber wê pêk werin. Ev teknîk, ku yek ji taybetmendiyên sereke yên stîla wî ye, temaşevanan dike şahidê pasîf ên bûyeran. Di gelek sahneyan de, nemaze di sahneyên malê de, kamera li dawiya korîdorê tê bicihkirin û dihêle ku em ji dûr ve şahidiya têkiliya aloz a di navbera Erika û dayika wê de bikin. Ev bikaranîna kameraya statîk atmosfereke claustrophobic diafirîne û hisa girtîbûnê ya ku Erika dijî xurt dike.

Dîmenên dirêj ên bêmonraj jî yek ji teknîkên sereke ne ku Haneke bi kar tîne. Ev dîmen, ku carina ji pênc deqîqeyan zêdetir didome, temaşevanan neçar dike ku bi baldarî li bûyeran temaşe bikin û tu deriyê revê ji wan re nahêle. Bi taybetî di sahneyên dersan de, ev teknîk bandoreke mezin çêdike. Dema ku Erika rexneyên xwe yên tund li şagirtên xwe dike, kamera bêrawestan li ser rûyê şagirt dimîne û êş û tengezariya wan bi temamî radixe ber çavan. Ronahî û tarîtî di fîlmê de bi hostayî têne bikaranîn. Haneke bi giştî ronahiya siruştî tercîh dike û bi vî awayî atmosfereke realîst diafirîne. Apartmana ku Erika û dayika wê lê dijîn bi giştî di nav tarîtiyê de ye, ku ev yek hisa girtîbûn û xefebûnê xurt dike. Di berevajî vê de, konservaturwar bi ronahiyeke sar û sterilîze tê ronîkirin, ku ev jî hisa saziyeke bêhis û bêrehm dide.

Deng jî di fîlmê de roleke girîng dilîze. Haneke bi zanebûn muzîka background bikar naîne û dihêle ku tenê dengên siruştî û muzîka ku di nav çîrokê de tê lêxistin hebin. Ev biryar dibe sedem ku her dengê biçûk, her bêdengî û her note bi qîmeteke mezin were barkirin. Bi taybetî di sahneyên ku Erika piyano lê dixe de, em dibînin ku çawa muzîk û deng dibin amrazên derbirîna hestên kûr.

Taybetmendiyên Bingehîn ên Sînemaya Haneke

Krîza Têkilîyên Modern

Di sînemaya Michael Haneke de têkilîyên malbatî, yek ji stûnên herî girîng ên karên wî ne. Ew di fîlmên xwe de malbatê wek dezgeheke civakî ya bingehîn dibîne û bi rêya malbatan dixwaze civaka modern rexne bike. Di fîlmên xwe de malbatê bi awayekî realist û carinan jî bi awayekî hişk nîşan dide. Ew ji xêzkirina tabloyên xweş ên malbatî dûr disekine û dixwaze rastîya têkilîyên di nav malbatan de bê tirs û bê xemilên zêde nîşan bide. Têkilîyên dê û bavan bi zarokan re xwedî cihekî taybet in. Mînak di "The Piano Teacher" de em têkilîya dê û keçê ya nexweş dibînin ku bûye sedema pirsgirêkên psîkolojîk ên giran. Dîsa di "Benny's Video" de têkilîya dêûbav û lawê wan ê ciwan tê nîşandan ku bi bandora medyayê ve guherîye û bûye sedema encamên trajîk. Haneke di fîlmên xwe de bi taybetî li ser krîza têkilîyên modern ên di nav malbatan de disekine. Di "Cache" de em dibînin ku çawa malbatek a navîn dikeve nav krîzeke mezin dema ku nameyek sirr tê şandin ji wan re. Di vê krîzê de têkilîyên wan ên bi hev re jî dikevin bin pirsê. Ev krîz ne tenê krîza wê malbatê ye, di heman demê de krîza pergala civakî ya modern e jî.

Her wiha di sînemaya Haneke de têkilîyên zayendî di nav malbatan de bi awayekî tevlihev tên nîşandan. Di "The Piano Teacher" de têkilîyên zayendî yên nexweş û têkilîya wan bi civakê re tên vegotin. Dîsa di "Amour" de têkilîya zayendî ya kevin a di navbera mêr û jinekê de tê nîşandan ku bi nexweşîyê re dikeve nav guherîneke mezin. Di gelek fîlmên wî de nexweşî dibe sedema guherîna têkilîyên malbatî. Mînaka herî baş a vê yekê "Amour" e ku têde em dibînin ku çawa nexweşîya jinê bandorê li ser têkilîya wê ya bi mêrê wê re dike. Ev film nîşan dide ku nexweşî ne tenê kesê nexweş, di heman demê de hemû endamên malbatê bandor dike. Di fîlmên xwe de têkilîya di navbera civak û malbatê de jî vedikole. Di "The White Ribbon" de em dibînin ku çawa civak bandorê li ser têkilîyên malbatî dike û ev têkilî jî dîsa bandorê li ser civakê dikin. Ev çerxa bêdawî ya bandorê di gelek fîlmên wî de xuya dibe.

Di encamê de em dikarin bibêjin ku têkilîyên malbatî di sînemaya Haneke de ne tenê wek têkilîyên kesane, di heman demê de wek nîşaneya rewşa civakê jî tên bikaranîn. Haneke bi rêya van têkilîyan dixwaze pirsgirêkên civaka modern nîşan bide û rexne bike. Ev yek jî dibe yek ji taybetmendîyên sereke yên sînemaya wî.​​​​​​​​​​​​​​​​

Tundûtûjî û Refleksîyona Civakî

Michael Haneke di sînemaya xwe de tundûtûjî û refleksîyona civakî bi awayekî xweserî vedikole. Haneke, tundûtûjîyê ne wek elementeke dramatîk a sivik, lê wek rastîyeke civakî ya giran dibîne û pêşkêş dike. Di fîlmên wî de tundûtûjî bi awayekî realist û bêyî dramatîzekirin tê nîşandan. Ev nêzîkatî, temaşevanan neçar dike ku li ser tundûtûjîyê û sedemên wê bifkirin. Haneke dixwaze temaşevan ne tenê temaşevanên pasîf bin, di heman demê de li ser tundûtûjîyê bifikirin û helwesteke aktîf bigirin.

Di sînemaya Haneke de, rola medyayê di normalîzekirina tundûtûjîyê de cihekî taybet digire. Bi taybetî di "Funny Games" û "Benny's Video" de, bandora medyayê li ser normalîzekirina tundûtûjîyê bi awayekî xurt tê nîşandan. Haneke nîşan dide ku çawa medya tundûtûjîyê dike tiştekî normal û çawa ev yek bandorê li ser civakê dike. Di "Benny's Video" de, karakterê sereke yê ciwan bi rêya vîdyoyan ve bi tundûtûjîyê re têkildar dibe û ev têkilî dibe sedema tundûtûjîyeke rastîn.

Haneke bi taybetî li ser tundûtûjîya di nav malbatê de jî disekine. Di fîlmên wî de, malbat ne tenê stargeha tundûtûjîyê ye, di heman demê de çavkanîya wê ye jî. Di "The Piano Teacher" de em dibînin ku çawa tundûtûjîya psîkolojîk a di nav malbatê de dibe sedema pirsgirêkên giran ên kesayetîyê. Di "The White Ribbon" de jî tundûtûjîya di nav malbatê de û bandora wê ya li ser zarokan tê vekolandin. Di sînemaya wî de, têkilîya di navbera civaka burjuva û tundûtûjîyê de jî xwedî cihekî girîng e. Ew nîşan dide ku çawa civaka burjuva ya Ewropî di bin rûyê xwe yê şaristanî de tundûtûjîyê vedişêre û normalîze dike. Di "Cache" de em dibînin ku çawa malbatek a burjuva ya Fransî bi rûbirûbûna tundûtûjîya xwe ya veşartî re têdikoşe.

Haneke di nîşandana tundûtûjîyê de formeke taybet bikar tîne. Ew bi piranî dîmenên tundûtûjîyê li derveyî çarçoveyê dihêle û zêdetir li ser bandora tundûtûjîyê disekine. Ev biryara estetîk, temaşevanan neçar dike ku li ser tundûtûjîyê bifikirin û bi xeyala xwe ve wê temam bikin. Haneke di fîlmên xwe de pirsa berpirsyarîya civakî di warê tundûtûjîyê de tîne rojevê. Ew dipirse ka kî berpirsyar e ji tundûtûjîyê re: Takekes an civak? Di "71 Fragments of a Chronology of Chance" de, ew vê pirsê bi awayekî tevlihev tîne rojevê û temaşevanan neçar dike ku li bersivê bigerin. Haneke dixwaze ku temaşevan di warê tundûtûjîyê de refleksîyoneke civakî bikin. Ji ber vê yekê ew carinan rasterast temaşevanan hedef digire û wan neçar dike ku li ser rola xwe ya di tundûtûjîyê de bifikirin. Di "Funny Games" de ev nêzîkatî digihîje asta herî bilind.

Burjuvazî û Durûtîya Exlaqî

Michael Haneke di sînemaya xwe de rexneya burjuvazîya modern bi awayekî sistematîk û kûr pêşkêş dike. Di sînemaya Haneke de, burjuvazî wek çîneke ku ji rastîya civakê biyanî bûye tê nîşandan. Di "Code Unknown" de, em dibînin ku çawa burjuvazî ji pirsgirêkên civakî yên rastîn dûr e û di cîhaneke xeyalî de dijî. Ev biyanîbûn dibe sedema gelek pirsgirêkên civakî û exlaqî. Haneke di fîlmên xwe de têkilîya burjuvazîyê bi çînên din ên civakê re jî vedikole. Di "Code Unknown" û "Cache" de, têkilîyên di navbera burjuvazî û koçberan de tên nîşandan. Ev têkilî bi piranî bi alozî û şîddetê ve tijî ne û nîşan didin ku çawa burjuvazî ji "yên din" ditirse û wan red dike.

Di hinek fîlmên wî de, pergala perwerdeyê ya burjuva jî tê rexnekirin. Di "The White Ribbon" de, em dibînin ku çawa pergala perwerdeyê ya otorîter dibe sedema pirsgirêkên psîkolojîk û civakî. Ev pergal bi taybetî li ser zarokan bandoreke neyînî dike. Her wiha di fîlmên xwe de kultura burjuva jî rexne dike. Di "The Piano Teacher" de, tê nîşandan ku çawa kultura klasîk a burjuva dibe amûra zextê û kontrolê. Dîsa di "Funny Games" de, ewlehîya xeyalî ya burjuvazîyê tê rexnekirin û nîşan dide ku ev ewlehî çiqas lawaz e. Di heman demê de têkilîya burjuvazîyê bi medyayê re jî tê vekolandin. Di "Cache" de, em dibînin ku çawa medya dibe amûra eşkerekirina durûtîya burjuvazîyê. Dîsa di "Benny's Video" de, bandora medyayê li ser zarokên burjuva tê rexnekirin.

Haneke di rexnekirina burjuvazîyê de formeke sînemayî ya taybet bikar tîne. Ew bi piranî kameraya statîk û planên dirêj bikar tîne da ku temaşevan bikaribin rewşa burjuvazîyê baştir bibînin û li ser wê bifikirin. Ev forma sînemayî dibe amûreke girîng a rexneyê.

Pirsgirêkên Exlaqî

Di sînemaya Haneke de li pirsgirêkên exlaqî yên civaka modern bi awayekî kûr û kompleks tê seknandin. Haneke, exlaq ne wek têgeheke rehet û hêsan, lê wek qadeke tevlihev û pirralî pêşkêş dike. Di fîlmên wî de pirsgirêkên exlaqî tim di nav rewşên aloz de tên pêşkêşkirin û temaşevan neçar dimînin ku li ser van pirsgirêkan bifikirin. Pirsa berpirsyarîya exlaqî ya takekesan cihekî girîng digire. Di "The White Ribbon" de, em dibînin ku çawa takekes di hember xirabîyê de berpirsyar in û çawa ev berpirsyarî di civakê de tê înkarkirin. Dîsa di "Cache" de, berpirsyarîya exlaqî ya karakterê sereke li hember bûyerên dîrokî tê vekolandin. Di "Funny Games" de jî, tundûtûjî û exlaq di nav hev de tevlihev dibin û temaşevan neçar dimînin ku li ser vê têkilîyê bifikirin. Di "Benny's Video" de jî, em dibînin ku çawa nebûna exlaqî dibe sedema tundûtûjîyê.

Haneke bi awayekî berfireh li ser krîza exlaqî ya civaka modern disekine. Di "The Piano Teacher" de, nîşan dide ku çawa normên exlaqî yên modern di rastîyê de dibin sedema nexweşîyên psîkolojîk û civakî. Di "71 Fragments of a Chronology of Chance" de jî, lawazîya exlaqî ya civaka modern tê rexnekirin. Her wiha di fîlmên Haneke de, pirsgirêkên exlaqî yên di nav têkilîyên malbatî de jî xwedî cihekî girîng in. Di "Amour" de, tê nîşandan ku çawa biryarên exlaqî yên zehmet di rewşên trajîk de tên dayîn. Dîsa di "The Seventh Continent" de, krîza exlaqî ya malbateke modern tê pêşkêş kirin.

Michael Haneke di sînemaya xwe de exlaqê wek pirsgirêkeke felsefî ya kûr û tevlihev pêşkêş dike. Ev têgihiştin ne tenê wek rêzeke qeydeyan û prensîbên exlaqî, lê di heman demê de wek mijareke felsefî ya ku bi hebûna mirov û têgihiştina wî ya jiyanê ve girêdayî ye tê pêşkêşkirin. Haneke di avakirina têgihiştina xwe ya exlaqî de ji gelek çavkanîyên felsefî sûd werdigire. Bi taybetî bandora felsefa Alman li ser wî xurt e. Bandora Nietzsche di sînemaya Haneke de xwe di rexneya wî ya modernîteyê û têgihiştina wî ya xirabîyê de dide der. Nietzsche di felsefa xwe de rexneya exlaqê kevneşopî dike û li ser pirsgirêka nihîlîzmê disekine. Di fîlmên Haneke de jî, em vê rexneyê dibînin, bi taybetî di warê rexneya civaka modern û nirxên wê de. Di "Funny Games" de, têgihiştina Nietzsche ya derbarê xirabîyê de bi awayekî berbiçav tê pêşkêşkirin.

Dibistana Frankfurt jî di sînemaya Haneke de xwedî rolekî girîng e, bi taybetî di rexneya wî ya modernîteyê û kapîtalîzmê de. Ev dibistan bi taybetî li ser bandora teknolojîyê û medyayê li ser civak û takekes sekinîye. Di fîlmên Haneke de jî em vê rexneyê dibînin, bi taybetî di "Benny's Video" û "Cache" de, ku têde bandora medyayê li ser têgihiştina me ya rastîyê tê vekolandin. Benjamin li ser guherîna têgihiştina me ya hunerê bi pêşketina teknolojîyê re rawestiya ye. Di fîlmên Haneke de jî em vê mijarê dibînin, bi taybetî di warê bandora medyayê li ser têgihiştina me ya rastîyê de. Adorno dibêje ku huner divê rexneyî be û civakê bixe nav pirsyaran. Di fîlmên Haneke de jî em vê helwestê dibînin, ku ew dixwaze temaşevanan neçar bike ku li ser civakê û pirsgirêkên wê bifikirin.

Di civaka modern de, referansên exlaqî yên kevneşopî êdî wek berê bi bandor nînin. Ev yek dibe sedema krîzeke wateyê di warê exlaqî de. Yek ji pirsgirêkên sereke yên modernîteyê ew e ku êdî krîterên objektîf ên exlaqî namînin. Her kes li gorî têgihiştina xwe ya exlaqî tevdigere û ev yek jî dibe sedema relatîvîzmeke exlaqî. Di "Code Unknown" de, Haneke vê rewşê bi awayekî balkêş nîşan dide. Di vê fîlmê de em dibînin ku çawa mirovên ji çandên cuda nikarin li ser pîvanên hevpar ên exlaqî li hev bikin. Teknolojî jî roleke girîng dilîze di guherîna têgihiştina me ya exlaqî de. Bi pêşketina teknolojîyê re, têkilîyên mirovî jî diguherin û ev guherîn bandorê li ser exlaq jî dike. Di "Benny's Video" de, Haneke nîşan dide ku çawa teknolojî dikare bibe sedema wendabûna hestîyarîya exlaqî. Di vê fîlmê de, karakterê sereke êdî nikare ferqê bixe nav rastî û xeyalê de û ev yek jî dibe sedema encamên trajîk.

Modernîte herwiha bandorê li ser sazîyên civakî jî dike. Sazîyên kevneşopî lawaz dibin û sazîyên nû nikarin heman rola wan bilîzin di warê avakirina têgihiştina exlaqî de. Di "The White Ribbon" de, Haneke nîşan dide ku çawa sazîyên modern di warê avakirina têgihiştina exlaqî de têk diçin. Di civaka modern de, pirsgirêka xwebûnê jî derdikeve pêş. Takekes êdî nizane ka kî ye û çi ye, û ev yek jî bandorê li ser têgihiştina wî ya exlaqî dike. Di civaka modern de, azadî û berpirsyarî du têgehên ku tim di nav têkilî û nakokîyê de ne. Ji alîyekî ve mirov dixwazin azad bin, lê ji alîyê din ve ev azadî tim bi berpirsyarîyê ve girêdayî ye. Di "Amour" de, em vê nakokîyê di têkilîya jin û mêrekî pîr de dibînin. Dema ku jin nexweş dikeve û êdî nikare bi serê xwe bijî, mêr neçar dimîne ku biryareke zehmet bide. Li vir, azadîya biryardayînê û berpirsyarîya li hember jiyana hevjînê dikevin nav nakokîyeke kûr.

Encam

"Profesorê Pîyano" ne tenê çîroka jineke bi serê xwe ye, lê belê nîşana civakeke ku bi rêya huner û perwerdehiyê hewl dide ku takekes kontrol bike ye. Fîlm, bi rêya vê çîrokê, rexneyek li ser modernîteya Ewropayê û rola hunerê di civakê de jî dike. Haneke, bi vê berhema xwe, temaşevanan neçar dike ku li ser têkiliyên hêzê, rola hunera klasîk di civakê de û bandora trawmayê bifikirin. Ev fîlm, ji ber vê yekê, ne tenê wek berheemek hunerî, lê belê wek belgeyeke civakî-psîkolojîk jî girîng e.

Cannes 2000'î, Haneke qala zehmetiyên adaptasyona romana Elfriede Jelinek a ser perdeyê kir. Got ku "Aliyê herî zor ê The Piano Teacher ew e ku mirov fîlmeke bêşerm çêke lê neke pornografî". Haneke sala paşîn bi versiyona temamkirî vegeriya festîvalê û sê xelatên girîng wergirtin. Jûriya Cannesê, fîlm wek berhemeke mezin nirxand, ne wek fîlmeke pornoyê. Haneke, çîroka Jelinek a li ser mamosteya pîyanoyê ya vîrtûoz û seksualîteya wê ya sadomazoşîst, diguheze roja me û werdigerîne Fransî (digel ku dîsa li Viyenayê tê kişandin).​​​​​​​​​​​​​​​​

Serkeftina herî mezin a Michael Haneke di sînemayê de ew e ku encamên cîhaneke serdest çi dikare bîne serê mirovên herî qirofek, bi rêya xwezaya wêranker a hin karakteran nîşan dide. Michael Haneke bêguman derhênerê fîlman ê herî birêz û herî nîqaşbar ê Ewropayê ye. Bi giştî, helwesta Haneke di sînemayê de ev e: dilsarîya civaka Rojavayê derxistina meydanê û li dijî nêrîna Holywoodê ya bêxem a li hemberî tundiyê derketin e.​​​​​​​​​​​​​​​​ Ew çîrokên ku bi rêya sînemayê vedibêje, têkçûn û lawaziyên kesên ku ji aliyê hestan ve bûne qeşa û hilweşîna avahiya civakî ya burjuvazî ya di bin bandora zexteke tevlihev de dimîne, tîne ser perdeyê. Ji aliyê çandî ve ev vegotinên hanê, li ser siyasetên nasnameyî yên pergalên çînî yên Ewropayê, rolên zayendî yên civakî û hîyerarşiyên etnîkî, û herwiha hestên sûcdariyê yên takekes û kolektîf ên ku ev pergal afirandine, radiweste û şîroveyan li ser wan pêşkêş dike. Li gorî pratîkên sînemaya hunerî, motîvasyonên karakteran ne diyar û armancên wan ne zelal in; çareseriyên vegotina zelal tên astengkirin an jî diyarkirina wan tê îmkansîzkirin. Sînemaya Haneke şîroveyê fîtdike, daxwaz dike lê di dawiyê de asteng dike.

Li gor wî, "ûtopyaya ku dikare bi tenê wek cidî bê dîtin ûtopyaya negatîf e, û ew jî tenê wê gavê dikare were fikirîn ku mirov analîza herî tûj ya rewşa niha bike."​​​​​​​​​​​​​​​​ Di fîlmên Haneke de, çalakiyên tundiyê belkî bi tenê kiryarên exlaqî ne ku karakter dikarin pêk bînin. Lê belê xwezaya tundiyê wek pirseke exlaqî pêşkêşî me temaşevanan dike. Wêneyên sînemayî yên Haneke, ji 'xeyaleke negatîf' tên ku tê de pirsyarkirina exlaqî ya li ser sirûşta wêneyên li ser perdeyê xaleke bingehîn e. Haneke, bi wêneyên tundiyê hewl dide ji me bipirse 'Nêrîna we ya exlaqî li hember bikaranîna van wêneyan çi ye?' Di hevpeyvînekê de wiha gotiye: "Em hemû dizanin ku em bikarînerên tundiyê ne. Tu kes dema li fîlmekê temaşe dike ewqas bêhiş nîne. Dema mirov fîlmeke tund temaşe dike, dixwaze tundiyê bikarbîne. Mesele ne zanîna vê yekê ye. Mesele ew e ku mirov bide fêmkirin ka temaşevan çi bikartîne."

Bi kurtasî, fîlmên wî sawê dixin dilê me, me diêşînin, me aciz dikin, me dikerixînin, lê şîretan li me nakin.