Werger: Ramazan Kaya

Xizmîniya di navber û wêdeyî sînoran nîşaneyeke taybet a nasnameya kurdî ye ku bûye çavkaniyeke girîng a hevgirtinê di navbera kurdên ji herêmên cuda yên Kurdistanê. Ligel vê, ev gotar diyar dike ku di raboriyê de nirxên vê hevgirtina kurdan ya wêdeyî sînoran hatine pêpestkirin, bi taybetî ji ber hevkariya hindek pêkhateyên bizava neteweyî ya kurdî ligel dewletên Tirk, Îran, Iraq, û Sûriyeyê. Danûstandina wêdeyî sînoran ya xerab hatî rêvebirin bûye sebebê parçebûn, paşketin an/û têkçûnê, û tundûtîjiya kujende di navbera pêkhateyên cuda yên bizava kurdî de. Ev gotar berê xwe dide danûstandina di navbera bizavên kurdî yên Îranî û Iraqî yên ji 1960an heta 1990an, û diyar dike ku bizavan kurdî ya Îranî di rewşeke neguncaw de bûye û ketiye ber gelek dijwariyan ku beşek jê ji ber vê danûstandinê bûne.

Pêşgotin

Têkiliyên di ser sînoran re yên di navbera kurdên deverên cuda yên Kurdistanê de xwedî dîrokeke kevn in, ku tê de hevparî bûye hêmaneke bêhempa. Tevgera serxwebûna neteweyî ya kurd ne tenê bi dewletekê ve sînorkirî ye, lê di nav sînorên gelek dewlet-neteweyan de belav e, û kurdan têkiliyên etnîkî yên bihêz ên di ser sînoran re parastine. Wek mînak, di destpêka salên 1940'î de berî avakirina Komara Kurdî^[1], têkiliyên kurdî yên di ser sînoran re bi berbiçavî zêde bûn. Rêxistina kurdên Îranê (Komełey Jîyanewey Kurd/Kurdistan JK)^[2] giranî da ser pêşxistina têkiliyên xwe bi kom û tevgerên neteweperwer ên kurdên ne-îranî re. Di 1944'an de, nûnerên JK'ê li herêma sînorî ya Çiyayê Dałanper̄ bi şandeyên kurdên Îraq û Tirkiyeyê re civiyan, û Peymana Sê Sînoran mor kirin. Ev Peyman nimûneyeke girîng a peymaneke fermî ya kurdî ya di ser sînoran re dimîne. JK rêxistina neteweperwer a kurdî ya yekem bû ku girîngiyeke mezin da têkilî û piştgiriya kurdî ya di ser sînoran re. Tevî vê yekê, dîroka tevgera kurdên Îranê nîşan dide ku sînor-derbasbûna kurdî herwiha bûye sedema şerên navxweyî yên dijwar. Awayê ku tevger di têkiliya bi tevgera kurdên Îraqê re xwe rêxistin kiriye, bûye sedema hin paşvemayînan, ku bandor li yekbûn, yekîtî û berdewamiya neteweperweriya kurdî kiriye. Ji ber girêdana tevgera kurdên Îranê bi stargeh û ewlehiya xwe ya li Kurdistana Îraqê ve, têkiliyeke aloz di navbera tevgerên kurdî yên Îranê û Îraqê de pêş ketiye.

Ev gotar dipejirîne ku ev forma sînor-derbasbûna kurdî nefunksiyon e û bandoreke neyînî li ser tevgera kurdên Îranê dike. Sînor-derbasbûna neteweperweriya kurdî encama belavbûna kurdan di nav çar dewletan de ye. Ev têkilî wek nîşaneya sereke ya Kurdayetî^[3] û çavkaniyeke girîng a piştgiriya hundirîn a kurdan hatiye dîtin. Lêbelê, hevkariya gelek rêxistinên kurdî bi dewlet-neteweyên ku ji aliyê gelekan ve wek dagirkerên Kurdistanê dihatin dîtin re, bûye astengiyeke girîng li pêşiya sînor-derbasbûna kurdî. Encamên neyînî yên xeletiya têkiliyên sînor-derbas ên kurdî li ser pêşeroj û rêçika tevgera kurdî di vê nivîsê de bi referansa têkiliya tevgerên kurdî yên Îran û Îraqê di qonaxên cuda yên nîveka duyem a sedsala bîstan de tên ravekirin.

Hin lêkolîn li ser tevgerên etno-neteweyî yên transnasyonal hatine kirin. Li gorî Kristian Gleditsch (2007), 'girêdanên transnasyonal ên têkildarî etnîsîteyê dê bandor li 'dilxwaziya' koman bikin ku ji bo şerê tundûtûj seferber bibin an jî bi tundûtûjiyê bersiva tepeseriya hikûmetê bidin [û] komên ku civakên transnasyonal hene, bi giştî dê xwedî çavkaniyên bêtir bin ku dikarin di seferberiya şerê tundûtûj de bikar bînin' (297). Gleditsch sê cûre girêdanên transnasyonal destnîşan dike: etnîkî, siyasî û aborî (Heman). Pêşketina tevgera kurdên Îranê dikare bi rêya girêdanên wê yên etnîkî yên transnasyonal were lêkolîn kirin, ku ji civakên sînor-derbas re şiyanên zêdetir peyda dikin. Ji bo tevgerên serhildanê, gihîştina axa cîran ji bo seferberkirina çalakiyên xwe girîng e, lê piranî bi buhayekî bilind e, ji ber ku komên serhildêr di şûna bidestxistina stargehekê û ewlehiyê de, piranî caran hin îrade û serxwebûna xwe dikin gorî (Salehyan, 2007: 222). Ji aliyê teorîk ve, têkiliyên sînor-derbas faktoreke xurt e di xurtkirina tevgerên etno-neteweyî de, lê têkiliyên sînor-derbas ên di navbera tevgerên kurdî yên Îraq û Îranê de eşkere dike ku dikare encameke berevajî jî hebe. Ev bi taybetî ji ber wê rastiyê ye ku, piştî ketina Komara Kurdistanê di 1946'an de, tevgera kurdên Îranê bi awayekî giran xwe spartiye gihîştina axa xwe ya li Kurdistana Îraqê, û girêdaneke cografî pêş xistiye.

Daneyên ku di vê xebatê de hatine bikaranîn ji kombînasyoneke (oto)biyografî, rojname û çavkaniyên duyemîn hatine wergirtin. Otobiyografiyên rêberên siyasî û endamên tevgerên kurdî yên Îran û Îraqê, wek Celal Talebanî, Kerîm Hisamî û Seîd Kawe, û rayedarên Rêxistina Neteweyî ya Şah a ji bo Ewlehî û Îstîxbaratê (Sāzemān-e Ettelāʾāt va Amniyat-e Keshvar, SAVAK), wek Îsa Pejman û Husên Ferdost, herwiha deqên dîrokî yên li ser têkiliya di navbera tevgerên kurdî yên Îran û Îraqê de, di seranserê vê gotarê de hatine bikaranîn. Ev materyal agahiyên bênirx ên derbarê têkiliyên hêzê yên neyeksanî yên di navbera tevgerên van her du beşên Kurdistanê de dihewînin.

Tevgera Kurdên Îranê ya Piştî Komarê

Ji nû ve avakirina tevgera kurdên Îranê di salên piştî rûxandina Komara Kurdistanê de, bi sedema rewşên wek tunebûna stargehekê ji bo çalakvanên kurd ên Îranê, zordariya dewleta Îranê ya li ser çalakvanên kurd, û bêdengkirina hemû dengên netewperweriya kurdî, zehmet bû (Kawe, 1996). Di destpêka salên 1960'î de, tevliheviya van pirsgirêkan, lê herwiha derfeta hevkariyê bi aktorên nû yên sînor-derbas re, ew mercên bûn ku tevgera kurdên Îranê tê de dixebitî. Di dawiya salên 1950'yî de, çêkirina hevkariyê bi tevgera kurdên Îraqê re, derfetên nû ji bo livandinê bi rêya neteweperweriya koçberî afirand, bi dûrahiyeke erdnîgarî ya mezin ji devera armanc, Kurdistana Îranê.

Têkiliya sînor-derbas a komên kurdî yên Îran û Îraqê bandoreke diyarker li ser rêça tevgera kurdên Îranê kiriye. Esman (1994) piştgiriya etnîkî ya sînor-derbas wek çavkaniyeke xurt a seferberiyê dibîne, ku armanc dike ku siyasetên dewletê yên li hember hin civakên etnîkî bixe ber pirsê. Ji perspektîfa Esman, têkiliya etnîkî ya sînor-derbas hevta ye bi piştgiriya etnîkî re, ku tevliheviyeke erkdarî û berpirsiyariyên kesan li hember civaka xwe dihewîne (1994: 30). Di hewldana ji nû ve seferberkirina tevgera kurdî ya Îran-Îraqê de di salên 1960'î de, piştgiriya kurdî ya sînor-derbas wek çavkaniyeke xurt a seferberiya tevgerê dihat dîtin. Di demekê de ku tirsa tunebûnê kurd han didan ku çalakiyên siyasî yên kolektîf bikin, piştgiriya sînor-derbas 'pencereya derfetê' bû (McAdam û hwd., 1996) ku hewlên kurdan ên ji bo ji nû ve seferberkirina tevgerê xurt kirin.

Ji destpêka tevgera nûjen a kurdî li Îranê, di dema avakirina Komara Kurdistanê de, hevkariya sînor-derbas a kurdên Îran-Îraqê bihêz bû. Tevlibûna Mela Mistefa Barzanî û hogirên wî ji Kurdistana Îraqê di Komara Kurdistanê de, hebûna hevkariyeke bihêz a sînor-derbas di nav kurdan de eşkere kir. Digel eşîra Barzanî^[4], gelek mamoste, efserên leşkerî û pisporên din ji Kurdistana Îraqê beşdarî Komarê bûn (Gadanî, 2008: 54-62). Komara Kurdistanê dikare wek destpêka serdemeke hevkariya kurdî ya sînor-derbas bê dîtin. Bi gotina Yildiz û Taysi: "Êla Barzanî alîkariyeke bênirx pêşkêşî kurdên Îranê kir, bi taybetî bi awayê hêza şervanên leşkerî yên balkêş ku ji bo parastina komarê girîng bûn. Di wê demê de ku kurdên Îraqê, bi pêşengiya [êla] Barzanî, serhildana xwe li dijî dewleta Îraqê dest pê kirin, kurdên Îranê piştgiriya xwe pêşkêş kirin, çi bi derbasbûna sînor û tevlibûna wek pêşmerge, çi jî bi qaçaxkirina pêdiviyên wan bo nav Îraqê. (2007: 64)"

Lê belê li hember hêza dewlet-neteweyên Îran, Tirkiye, Îraq û Sûriyeyê, sînor-derbasbûna kurdî rastî paşveçûnên giran hatiye (Serdeştî, 2005, 2007). Tevgerên her beşekî Kurdistanê bi awayên cuda bandora encamên neyînî yên sînor-derbasbûnê li wan bûye. Ji nû ve derketina tevgerên kurdî yên Îran û Îraqê di salên 1960'î de, berhema wan derfetan bû ku ji rewşên guherbar derketibûn û seferberiya tevgerê hêsan dikirin. Bo nimûne, hewldana Partiya Demokratîk a Kurdistana Îranê (PDKÎ)^[5] ji bo ji nû ve damezrandina tevgera kurdên Îranê, bi derketina tevgera bi serokatiya Barzanî ya li dijî rejîma Ebdul-Kerîm Qasim li Îraqê^[6] ve girêdayî bû. Bi rêya hevpeymana bi Mela Mistefa Barzanî re, serokatiya PDKÎ'yê xwedî derfeta cografî û cihekî ewle bû (Gadanî, 2008). Nêzîkatiya kulturî û cografî ya di navbera berxwedanên kurdî yên parçeyên cuda yên Kurdistanê de 'roleke girîng di afirandin, geşbûn û guherîna tevgera neteweyî ya kurdî de leyistiye' (Gurses, 2014: 253).

Lê belê, sînor-derbasbûn wek şûrekî dudeverî xebitiye, bi hem sûd û hem jî ziyanên xwe ve. Gelek mînak nîşan didin ku têkiliyên di navbera tevgerên kurdî de bûne mijara xeletbikaranîn û reqabeta navxweyî. Di hin rewşan de, rêberên kurd ên berjewendîperest ji aliyê dewletên ku Kurdistanê kontrol dikin ve hatine bikaranîn ji bo hewldanên tunekirina tevgerên neteweyî yên beşên din ên Kurdistanê. Bi ser de jî, tevgera beşekî wek karteke çenebazariyê di danûstandinên piştgirî û stargehê de ji bo tevgera beşekî din hatiye bikaranîn. Tevî mînakên têkiliyên erênî yên di navbera gel û koman de, têkiliya sînor-derbas a tevgerên modern ên kurdî bi perçebûn û tundiya navxweyî ve hatiye nîşankirin, ku erênîtiya ku di lêkolînên tevgerên din de ji bo xizmtiya etnîkî ya sînor-derbas hatiye destnîşankirin dixe bin pirsê. Encamên neyînî yên têkiliya sînor-derbas a di navbera tevgerên kurdî yên Îran û Îraqê de dikare bi berjewendiyên guherbar û cuda yên van rêxistinan ve bê girêdan. Rejîmên ku Kurdistanê kontrol dikin di afirandina têgihiştinên cuda yên berjewendiya neteweyî di nav kurdan de û dabeşkirina wan bo beşên cuda yên xwedî nêrînên dijber de serkeftî bûne.

Hevbandorîyên Piştî Komara Kurdistanê

Piştî qonaxa zehmet a zordestiya SAVAKê (Kawe, 1996), rabûna tevgera 1958'an li Kurdistana Îraqê derfet da kurdên Îranê ku xebatên xwe yên siyasî li dijî rejîma Pehlewî^[7] dîsa dest pê bikin. Lê ev ne bêarîşe bû, ji ber ku bû sedem ku tevgera kurdên Îranê rastî zordestiyeke mezintir bê (Serdeştî, 2007: 4-6). Di destpêka salên 1960'î de, danûstandina PDKÎ-PDK ji her du aliyên tevgerê re bi kêr hat; dema ku tevgera kurdên Îranê gihîşt çavkaniyên erdnîgarî, tevgera kurdên Îraqê wefadarî û piştgiriya kurdên Îranê bi dest xist (van Bruinessen, 1992). Mînakek ji piştgiriya kurdên Îranê ji bo Barzanî, tevlîbûna pêşmergeyên PDKÎ'yê bû di şerê li dora Çiyayê Pêrs de, li devera Badinan a Kurdistana Îraqê, di sala 1963'yan de, ku tê de pêşmergeyên her du aliyan, PDKÎ û PDK'ê, mil bi mil li dijî rejîma Îraqê şer kirin (Serdeştî, 2007: 117). Di destpêkê de 'wefadariya PDK-Îranê ji bo Barzanî bêguman bû, û partiyê xebatên xwe yên siyasî li gor berjewendiyên tevgera kurdên Îraqê dimeşand' (van Bruinessen, 1992: 34-35). Lê, ji ber helwesta xerab a Barzanî ya li hember rêber û endamên PDKÎ'yê, ev qonaxa têkiliyên kurdên Îran-Îraqê bi encameke nebaş û bi bandorên neyînî ji bo kurdên Îranê qediya (PDKÎ, 1981: 6-7). Bi zêdebûna piştgiriya rejîma Mihemed Reza Şah Pehlewî ji bo Barzanî, têkiliya Barzanî-PDKÎ guherîneke mezin dît. Wek ku PDKÎ'yê gotiye: "Di destpêkê de kurdên Îranê ji aliyê Barzanî ve pir baş dihatin dîtin. Lê belê, bi zêdebûna bandora Mihemed Reza Şah li ser Barzanî, têkiliyên baş cihê xwe dan xerabkirin û çewsandina PDKÎ'yê, û çiqas SAVAK nêzîkî Barzanî dibû, rewş ewqas ji bo PDKÎ'yê dijwartir dibû. (Heman: 7)"

Qonaxa duyem a peywendiyên sînor-derbas, ji 1979'an heta dawiya salên 1980'yî, xwedî taybetiyên aloztir bû. Bi derketina lîstikvanên nû li her du aliyên sînoran, peywendî ji hev veqetiyan. Piştî Şoreşa Îranê ya 1979'an, kurdên Îranê destpêka serdemeke nû ya berxwedanê kirin. Dema ku hêzên PDK'ê di bin rêberiyeke nû de bûn, PDK-Rêberiya Demkî (Qiyadey Muweqet)^[8], û bi artêşa Îranê re kar dikirin ji bo rawestandina pêşmergeyên kurd ên Îranê yên PDKÎ û Komeleya Karkerên Şoreşger a Kurdistana Îranê (Komełey Şorrşgêrrî Zêhmetkêşanî Kurdistanî Êran, Komala)^[9] (PDKÎ, 1981: 9-10), Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (Yekêtiy Niştîmaniy Kurdistan, YNK)^[10] bi awayekî bêçare li dû piştgiriya derve û cihekî ewle digeriya da ku karibe têkoşîna xwe ya li dijî rejîma Beʾsî ya Îraqê bidomîne û bi vî awayî stratejiyeke pirralî pêş xist. Wek ku Kreyenbroek û Sperl anîne ziman, "Dema ku Şah di sala 1979'an de hat rûxandin, hem YNK û hem PDK [...] ji bo qezenckirina dilê rejîma nû pêşbazî kirin. Ya dawî serkeftî bû, qismî ji ber têkiliyên dûr û dirêj ên bi Tehranê re, lê ji aliyê pratîkî ve bêtir ji ber ku Mesûd [Barzanî] amade bû piştgiriya Tehranê bike li dijî serhilderên wê yên kurd ên ku ji aliyê PDKÎ'yê ve dihatin birêvebirin. (2010: 22)

Li aliyekî, rêberê YNK'ê Celal Talebanî piştgiriya xwe ji bo Komara Îslamî wek hêzeke dijî-împeryalîst li herêmê ragihand (Xoşhalî, 2018), li aliyê din YNK'ê di navbera salên 1982-1983'yan de hin yekîneyên xwe şandin bo piştgiriya hêzên kurdên Îranê. Ji bo vê yekê jî, PDKÎ'yê di gotûbêjên sala 1984'an de di navbera YNK û hikûmeta Îraqê de rola navbeynkariyê lîst (Bruinessen, 1992: 39). Di dawiyê de, YNK xwe nêzîktirî Tehranê kir û pêre girêdaneke xurt pêş xist. Di vê serdemê de, pozîsyona tevgera kurdên Îranê ji mêvaniyê veguherî mêvandariyê, ku ev jî pozîsyoneke xurttir da wan ji ya salên 1960'î. Ji ber vê yekê, herçend rewşên van salan dijwar bûn jî, têkiliyên sînor-derbas ên salên 1980'yî ji yên salên berê kêmtir zirar dan. Qonaxa sêyem a peywendiyên komên kurdî yên Îran-Îraqê, ji salên 1990'î heta îro, encama guherînên herêmî ye ku bandor li tevgera kurdî kiriye. Ev dem bi avakirina Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê (HHK) li Kurdistana Îraqê di sala 1992'yan de destpê kir. Berawird bi salên 1960'î re, di vê demê de hêza tevgera kurdên Îranê bi tundî kêm bû, û hejmara windayên di nav endamên wê de zêde bû. Dema ku di salên 1960'î de tevgera kurdên Îranê di bin xwestekên Barzanî de bû, di salên 1990'î de kurdên Îranê ji girêdana YNK'ê bi Tehranê ve azarî kişandin.

Têkiliyên PDK-PDK-Î di salên 1960'î de

Têkiliya PDK-PDKÎ'yê di salên 1960'î de li ser girêdayîbûna erdnîgarî ya PDKÎ'yê bi kurdên Îraqê ve bû (Yildiz û Taysi, 2007: 62-65). Ji nû ve seferberkirina çalakiyên PDKÎ'yê li nav Kurdistana Îranê karekî dijwar bû, ji ber rewşa dagikeriya leşkerî ya li herêmê. Şah di sala 1959'an de dest bi tolhildanên tund kir, bi armanca têkbirina şaneyên veşartî yên PDKÎ'yê. Ev operasyon pir berfireh bû, ku bû sedema girtina bi sedan endamên PDKÎ'yê û sirgûnkirina yên din (Hisamî, 1971: 49). Bi gotina Celîl Gadanî, 'di encama girtinên girseyî yên SAVAKê de, gelek kes ji Kurdistana Îranê reviyan. Girtina girseyî ya 1959'an wek Sala Qirkirinê (sałî qr̄an) hatiye binavkirin' (2008: 40). Di encamê de, serokatî û çalakvanên PDKÎ'yê bê çare li dû cihekî ewle bûn.

Mela Mistefa Barzanî yek ji wan kesên girîng bû ku ji êrîşa rejîma Pehlewî ya li ser Komara Kurdistanê xelas bû û karî bireve Yekîtiya Sovyetê. Li gor Xenî Beloryan, Barzanî, piştî ku vegeriya, teşwîq kir û soz da rêberiya PDKÎ'yê ku dê piştgiriya wan bike ji bo ku tevgera xwe ji nû ve ava bikin (1997: 62-65). Lê digel soza piştgiriyê ya Barzanî ji bo tevgera kurdên Îranê, helwesta wî bi temamî guherî piştî ku Şah piştgirî da tevgera wî. Di salên 1960'î de û heta destpêka 1975'an, Mihemed Reza Şah Pehlewî alîkariya aborî û eskerî û cihekî li ser erdê da tevgera kurdên Îraqê (Ferdost, 1990: 502; Pejman, 1996).

Piştgiriya Şah ji bo Barzanî bi wê şertê bû ku Barzanî bikaribe tevgera kurdên Îranê asteng bike. Firehiya têkiliya Şah-Barzanî di salên 1960'î de dema ku çendîn endamên PDKÎ'yê, bi taybetî yên ku rexne li helwesta Barzanî ya li hember têkoşîna kurdên Îranê digirtin, yan winda bûn yan hatin kuştin û termên wan ji rejîma Îranê re hatin şandin, eşkere bû. Belgeyên PDKÎ'yê diyar dikin ku, piştî serdana efserekî îstîxbarata Îranê ya wargehên leşkerî yên PDK'ê di bihara 1965'an de, Barzanî ferman da PDKÎ'yê ku hemû bingehên xwe ji sînorê Îran-Îraqê vekişîne û çalakiyên xwe yên li nav Kurdistana Îranê rawestîne: 'Di fermaneke dîrokî de, Barzanî fermana êrîşê li ser bingehên PDKÎ'yê yên li herêmên sînorî da. Li pey vê fermanê, pirtûkxane û hemû amûrên weşanê yên PDKÎ'yê hatin talankirinê' (PDKÎ, 1981: 8-9).

Di vê demê de rêberiya PDKÎ'yê bûbû du alî, aliyên Îshaqî û Muînî.^[11] Girêdana PDKÎ'yê bi Barzanî ve, û dîtinên dijber ên rêberiyê li ser çawaniya livandin a tevgerê, hêmanên sereke yên nedilxweşî û aloziya navxweyî bûn di nav rêxistinê de. Aliyê ku Ebdullah Îshaqî rêberiya wî dikir di bin desthilatdariya temam a Barzanî de bû, û li gorî berjewendiyên tevgera kurdên Îraqê ya Barzanî diliviya. Ev tê wê wateyê ku PDKÎ'yê diviyabû xebatên xwe bisekinanda û Îran, ku piştgirî dida serîhildana Barzanî, neêşanda. Aliyê din, ku Sileyman Muînî rêberiya wê dikir, hewl dida ku tevgereke çalak li ser bingeha berjewendiyên kurdên Îranê damezirîne. Wek ku Bruinessen dinivîse, 'vê komê wisa dihesiband ku Barzanî, ji bo ku alîkariyê ji Şah werbigire, bi zanebûn PDK-Îranê ji xebata siyasî ya li Îranê dûr dixist' (1992: 34-35).

Komîteya Şoreşger a PDKÎ'yê

Barzanî biryarnameyeke dawîn da Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDKÎ): yan dê ji axa Kurdistana Iraqê derketana yan jî dê dev ji hemû çalakiyên xwe berdana (Serdeştî, 2007: 31). Vê biryarê di nav refên PDKÎyê de bû sedema pevçûn û dubendiyekê. Beşa Îshaqî bi biryara yekem a Barzanî re çû, ji ber ku bawer dikir bêyî piştgirî û razîbûna wî, berdewamkirina têkoşînê ne mimkun e. Lêbelê, dijberên Îshaqî di havîna 1966'an de li nêzî Alanê (gundekî Serdeştê) bi beşdariya heft endamên PDKÎyê damezrandina Komîteya Şoreşger a PDKÎyê ragihandin (Kaveh, 1996: 151-152). Komîteya Şoreşger ûltîmatoma Barzanî red kir û li şûna wê, hewl da ku çalakiyên xwe li nav Kurdistana Îranê saz bike. Di encamê de, di navbera salên 1967 û 1968'an de, hin herêmên Kurdistana Îranê bûn şahidê çalakiyên siyasî yên ku ji aliyê Îsmaîl Şerîfzade, Ebdullah Moînî, Mela Aware û hevalên wan ên di Komîteya Şoreşger de dihatin birêvebirin (Moradbeigî, 2004: 26).

Lê belê, Komîteya Şoreşger di rewşeke tecrîdkirî de ma, bêyî piştgirî û stargehekê. Dema ku endamên wê li gundekî nêzî Baneyê ketin kemînê û ji aliyê Artêşa Îranê ve hatin êrîşkirin, bi tevahî hat têkbirin. Piştî windakirina rêberiya xwe, Komîteya Şoreşger di sala 1968'an de, piştî 18 mehan ji hebûna xwe, ji kar ket (Kaveh, 1996: 172). Tevgera kurdî ya Îranê, li pey têkçûna Komîteya Şoreşger, serdemeke nû ya lawazî û zehmetiyan jiya.

Kuştin û Tundiya Navxweyî

Li gorî Manafy, 'Di çîroka reş a siyaseta kurdî de, şahidiya bira kujîyê wek birîneke kûr di dilê dîrokê de maye' (2004: 46). Ev rastiya tal di pêwendiyên tevgera azadîxwaz a kurdên rojhilatê Kurdistanê û Barzanî de jî, di salên 1960'î de, xwe da der. Li ser axa başûrê Kurdistanê, gelek rêber û têkoşerên PDKÎ bi destê xwîşk û birayên xwe hatin qetil kirin; SAVAK'a xwînxwar jî di vê lîstika mirinê de bi eşkereyî beşdar bû û li wargehên leşkerî yên Barzanî, nemaze li Hacî Umran, bi serbestî digeriya (Serdeştî, 2016: 94). Di 15'ê Gulanê ya 1968'an de, gava Solaiman Moeini û hevalê wî yê dilsoz Xelîl Şewbaş xwestin vegerin ax û warê xwe, bi destê birayên xwe hatin girtin û bi hinceta serneguhdariya fermana Barzanî hatin tawanbar kirin. Barzanî fermana mirina wan da û termê Moeini, wek nîşana tirsandinê, hat radestî SAVAK'ê kirin. Wan jî, bi hovîtiyeke bêsînor, li kolan û meydanên bajar û bajarokên Kurdistana rojhilat, termê wî teşhîr kir (PDKÎ, 1981: 12-13). Sediq Anjiriazar, endamê komîteya navendî ya PDKÎ, di rojên tarî yên desthilatdariya Barzanî de bêserûşûn bû. Yosef Rezwanî, ku di nav refên PDKÎ de bi navê Abdollah Şlêr dihat naskirin, rastiyeke tal eşkere dike: SAVAK'ê, di hevdestiyê bi berpirsên PDK'ê re, Anjiriazar kuştiye (Serdeştî, 2007: 5-6). Bûyerên bi vî rengî yên wê demê nîşan didin ku PDKÎ di rewşeke pir dijwar û bêewle de bû. Lê belê, Seîd Kawe, têkoşerekî tevgera PDKÎ ya salên 1960'î, di bîranînên xwe de dîtineke cuda tîne ziman û dibêje nabe ku em berpirsyariya hemû bûyerên wê demê bixin stûyê Barzanî, ji ber ku gelek ji wan bûyer bêyî zanîn û beşdariya wî pêk hatin. Saziya îstixbarata Îranê bi dizî ketibû nav rehên Parastinê, dezgeha îstixbarata PDK'ê. Ne tenê Barzanî, lê kesên ji beşên din ên PDK'ê jî destê xwe danîn ser destê SAVAK'ê di kuştina kurdên rojhilatê Kurdistanê de (1996: 122-148). PDKÎ di vê serdemê de rastî êş û hesreta herî mezin hat. Resul Pêşnmaz, têkoşerekî tevgera PDKÎ ya salên 1960'î, vê rewşê wiha tîne ziman: 'Me bawer nedikir ku ev tişt bên serê me. Me piştgiriya tevgera kurdên Iraqê kiribû, lê di dawiyê de wan pişta xwe da me' (Pêşnmaz di Serdeştî de hatiye gotin, 2015: 64-65).

Barzanî û Îshaqî hevdostên kevn bûn, lê vê dostaniyê jî nikarîbû pêşî li çarenûsa reş a Îshaqî bigire. Wek Moeinî û gelek hevalên din ên PDKÎ yên ku ketin destê SAVAK'ê yan hatin kuştin, Îshaqî jî ji vê qederê rizgar nebû. Gava zexta Îranê gihîşt asta herî bilind, Barzanî dev ji dostaniya xwe berda û Îshaqî sirgûnî Kanî Masiyê, herêma Badînan kir (Serdeştî, 2007: 26). Îshaqî, ji tirsa ku bibe qurbaniyeke din a SAVAK'ê, xwe avêt Bexdayê. Lê mixabin, li wir di zindanên rejîma Iraqê de bi awayekî nediyar jiyana xwe ji dest da (Serdeştî, 2015: 114-117). Kurdên rojhilatê Kurdistanê, di mirina Îshaqî û êşkenceya endamên PDKÎ yên salên 1960'î de, berpirsyariyê didin ser Barzanî bi xwe. Pêşnmaz bi van gotinên tund vê yekê tîne ziman: "Êdî wext hatiye ku Mesûd Barzanî, wek Serokê Herêma Kurdistanê, û PDK, Hikûmet û Parlamentoya Kurdistanê, birînên kevn ên kurdên rojhilat bikewînin. Divê êdî bi eşkereyî li kuştin û sirgûnkirina Solaiman Moeinî û hevalên wî yên PDKÎ xwedî derkevin û vê kiryarê şermezar bikin. Berî her tiştî, divê serê xwe li ber malbata Moeinî bitewînin û lêborînê bixwazin, û piştre li ber gelê kurd ê Kurdistana rojhilat tev de. (Pêşnmaz di Qazî de hatiye gotin, 2010)"

PDKÎ dibêje ku di sala 1967'an de, bi fermana Îdrîs Barzanî^[12] ya der barê girtina endamên wan de, hewldanên ji nû ve avakirina tevgerê li rojhilatê Kurdistanê hatin sekinandin. Hêzên Barzanî mil dan milê Artêşa Îranê li deverên Pîranşar, Serdeşt û Baneyê, û ketin pey endamên PDKÎ li nav axa rojhilatê Kurdistanê (PDKÎ, 1981: 9-10). Celal Talebanî vê rastiyê wiha tîne ziman: 'Mela Mistefa di siyaseta xwe ya li hemberî kurdên rojhilat de şaşiyeke mezin kir; bi êrîş, girtin û kuştina wan re pişta tevgera wan şikand. Li aliyê din, rêberê PDKÎ Ehmed Tewfîq [Ebdullah Îshaqî] jî bi siyaseta xwe ya dubendî û wêranker ev birîn kûrtir kir' (Ramanên Talebanî ji aliyê Reşîd ve hatiye gotin, 2017b: 318). Li gorî Kreyenbroek û Sperl, di dawiya salên 1960'î de PDKÎ ji axa Iraqê kampanyayeke gerîla ya bêberdewam bi rê ve dibir, lê ev xebat bi midaxeleya PDK'a Iraqê ya li ser daxwaza Tehranê (ku ji bo şerê wê yê li dijî Bexdayê alîkariya şer didayê) bi encameke nexweş bidawî bû. Ev bûyera nexweş bû mîrateke xirab û heta salên 1980'yî bandora xwe li ser têkiliyên di navbera kurdên Îran û Iraqê de berdewam kir. (2010: 18)

Yekîtiya Xwendekarên Kurdistana Başûr di sala 1968'an de bû yekem rêxistin ku rasterast berpirsyariya kuştina Enjîrîazar, Moeinî û gelek endamên din ên PDKÎ yên salên 1960'î xist stûyê PDK û Barzanî. Di daxuyaniyekê de Yekîtiyê wiha got: 'Divê civaka kurd van kuştinên veşartî yên li rojhilatê Kurdistanê şermezar bike; kuştinên ku bi destê rejîma tarîparêz a Îranê û rêveberiya kurdî pêk hatin [...] Gelê me yê rojhilat bêyî tu berjewendî piştgiriyeke bêhempa da tevgera başûr, lê di berevaniya vê piştgiriya pîroz de, tenê kuştin, tirs û sirgûn dît.' (Yekîtiya Xwendekaran di Serdeştî de hatiye gotin, 2015: 113).

Merem û Mexsedên Îranê di Piştevaniya Barzanî de

Husên Ferdost, berpirsyarekî bihêz ê SAVAK'ê, vê rastiyê eşkere dike: 'Mensûrpûr [rayedarekî SAVAK'ê yê bilindpaye] bû pira di navbera Şah û Barzanî de. Di hemû demên serhildana Barzanî de, Mensûrpûr di navbera Tehran û wargeha Barzanî de diçû û dihat, û di nav hêzên Barzanî de bi cih bûbû' (1990: 502). Destpêka vê lîstikê bi destê Îsa Pejman, efserekî payebilind ê SAVAK'ê ve hat danîn, dema ku Iraq û Îran li ser sînoran di salên 1960'î de ketibûn nakokiyê. Ji bo rejîma Îranê, tevgera kurdî ya başûr bû alaveke erzan û hêsan da ku pê rejîma Iraqê di mijara sînoran de bixe tengasiyê. Bi ser de jî, rejîma Îranê bi destê Barzanî dikarîbû berxwedana kurdên rojhilat bipelçiqîne (Pejman, 1996: 174-179; Reşîd, 2017a: 300-308).

Mihemed Reza Şah nêzî dehsalekê piştgirî da Barzanî. Peymana Cezayîrê ya 1975'an (Reşîd, 2017a: 300-308) û helwesta tevgerên kurdî yên rojhilat û başûr di wê demê de, nîşan da ku siyaseta Tehranê çawa bû xençer; ji Şah re bû serkeftin, lê ji tevgera kurdî re bû birîneke xedar û dawiya xewna yekîtiya kurdî ya di navbera sînoran de. Ferdost dibêje ku tevgera kurdî ya başûr a bi pêşengiya Barzanî, ku rasterast bandor li ewlehiya hundirîn a Îranê dikir, ji bo SAVAK'ê di navbera salên 1960'î û 1975'an de yek ji mijara herî girîng bû ku pê re mijûl dibû (1990: 501-503). Şah bi şertekî li Barzanî xwedî derdiket: diviya Barzanî tevgera kurdên rojhilat ji holê rake. Şah baş dizanîbû ku piştgiriya wî dê tu carî nebe sedema geşbûna hesta neteweyî ya kurdî. Entessar vê yekê wiha tîne ziman: 'Şah hesabê xwe baş kiribû; bi alîkarîdana Mela Mistefa, wî dikarîbû hem devê wî ji alîkariya kurdên rojhilat bigire, hem jî wî bi kar bîne da ku çalakiyên kurdî li rojhilat rake' (1992: 28). Mihemed Reza Şah siyaseta 'parçe bike û birêve bibe' pêk anî ji bo ku tevgera kurdî li Îranê bêbandor bike û helwesteke neyînî ya li hember hevgirtina neteweyî di navbera Barzanî û kurdên Îranê de biafirîne (Heman çavkanî: 28-29). Di derbarê îhtîmala ku serkeftinên Barzanî bandorê li Îranê bike de, Şah bi dilniyayî ji aliyê Barzanî ve hatibû piştrast kirin ku 'tu metirsiyeke rastîn a serhildanê di nav kurdên Îranê de tune ye û ew dikare bêtirs karta xwe ya kurdî li dijî rejîma Iraqê bilîze' (Heman çavkanî: 119).

Qonaxa Duyem a Têkiliyê

Dema ku şoreşa sala 1979'an li Îranê teqiya, stêrka tevgera kurdî jî careke din geş bû û dest bi xebatên nû kir. Lê mixabin, di destpêka salên 1980'yî de, PDK'ê dest da destê rejîma nû ya îslamî ya Îranê û ev yek bû pirsgirêkeke giran li pêşiya tevgera kurdên rojhilat. Piştî ku Mela Mistefa Barzanî di 1'ê Adara 1979'an de çû ser dilovaniya xwe, kurên wî Îdrîs û Mesûd serweriya hêzên PDK'ê yên li Îranê belav bûyî girtin destê xwe. Wan careke din ev hêz saz kirin û şandin şerê tevgera kurdên rojhilat. Di vê serdemê de, PDK di têkiliyên xwe yên bi rejîma îslamî re, tu caran guh neda doza kurdên rojhilat. Ev helwesta PDK'ê, bû sedema ku partiyên kurdên rojhilat dengê xwe bilind bikin (Xilkî, 1999: 13). Nerazîbûna tevgera kurdên rojhilat li hember PDK'ê, di Plana Xweseriyê de ku rêberên kurd^[13] ên rojhilat amade kiribûn, bi awayekî eşkere derket holê. Ev plan, ku bi navê Xudmuxtarî dihat naskirin, nîşana helwesta wan a tund li hember PDK'ê bû.

Rêberên kurdan li Mehabadê, bi tevlîbûna nûnerên Komele, PDKÎ û Çirîkên Fedayî yên Gelê Îranê (rêxistineke marksîst a Îranê), heşt xal danîn pêşiya Hikûmeta Demkî ya Tehranê ji bo gotûbêjan. Ji van heşt xalan, ya dawî herî zêde deng veda û bû sedema gengeşiyê, wek ku di vê beşê jêr de tê xuyan: Ji ber ku Mela Mistefa Barzanî û PDK-Rêveberiya Demkî, berê jî û niha jî di bin siya CIA û SAVAK'ê de dixebitin, êdî divê gelê kurd dev ji wan berde. Gelê me ji Hikûmeta Şoreşger a Tehranê dixwaze ku têkiliyên xwe bi PDK'ê re bibire û rêberên wan ên xwefiroş ji axa rojhilat derxe. Lê belê, ev biryara derxistinê tenê ji bo rêveberiyê ye û nabe ku zirarê bide endamên rêzê yên PDK'ê. (ji Eskenderî, 2015). Di wê civîna veşartî ya li Mehabadê de, kesekî deng dernexist ku ev xal ya wî/wê ye. Ev bêdengî nîşan dida ku ev pêşniyar ne tenê li dijî yekîtiya neteweyî ya kurdan bû, lê di heman demê de şaşiyeke mezin a exlaqî bû ku mirov bixwaze penaberan, ew ên ku hîn jî di bin xeterê de bûn, ji welêt derxe. Vê xala heştem du encam dan: Ji aliyekî ve Barzaniyan dest bi hevkariyeke xurttir bi rejîma îslamî re kir, ji aliyê din ve jî rejîma îslamî ev gotin kirin çek û bi wan dubendiya di nav kurdan de kûrtir kir û PDK ji bo berjewendiyên xwe bi kar anî. Eskenderî dibêje ku xala heştem daxwazeke bêhiş bû û 'tenê bû sedema kûrkirina birîna dubendî û dijminahiyê di nav kurdan de, ew jî di demeke wiha nazik de' (Eskenderî, 2015).

Ev xala heştem nîşan dide ka çiqas dilê kurdên rojhilat ji Barzanî birîn bû. Ev xal berhema birîna kûr a dîroka hevkariya kurdên her du aliyan bû. Eskenderî dibêje ku 'ev xal heta îro jî dibe sedema dengdanê û gengeşiyan' (2015). PDKÎ piştî demekê ji ber ku ev xal xistibû nav Plana Xweseriyê, poşman bû (Gewherî, 2011: 108-110). Lê ji aliyê din ve, dema ku şer di navbera tevgera kurdên rojhilat û artêş û pasdaran de gur bû, YNK'ê demeke kurt piştgirî da PDKÎ û Komelê. Bi taybetî di şerê kontrolkirina rêya mezin a navbera Pîranşar û Serdeştê de, ev piştgirî xwe nîşan da. Ev alîkariya YNK'ê di nav tevgera kurdî de bi navê 'Hêza Piştewan' hat naskirin û hat dîtin ku ev yek gihîştibû lûtkeya hevkariya kurdên her du aliyan. Di vî şerî de, gelek fermandar û pêşmergeyên YNK'ê jiyana xwe ji dest dan (Moradbeygî, 2004: 66; Reşîd, 2017b: 220-221). Berxwedana kurdî bû sedema lawazkirina kontrola leşkerî ya Îranê li ser Kurdistanê, herçend ku ev yek demeke kurt dom kir.

Qonaxa Sêyem: Guherîna Herêmî û Dehsalên Bêçare

Sala 1991'ê, hevpeymaniya bi pêşengiya Amerîkayê êrîşî Iraqê kir, ji ber ku Iraqê di Tebaxê 1990'î de Kuweyt dagir kiribû. Piştre jî, di 2003'yan de, dîsa bi serkêşiya Amerîkayê êrîşek li ser Iraqê pêk hat û Sedam Husên ji text hat xistin. Van her du bûyeran bi temamî rûyê Rojhilata Navîn guherand. Ev êrîş bûn sedema xurtbûna Îranê li herêmê û rejîmê derfeteke zêrîn bi dest xist ku siyaseta xwe ya derve berfireh bike (Kojanov, 2018: 6-9). Iraq, ku demekê dijminê herî mezin ê rejîma îslamî bû, hêdî hêdî ket bin bandora Îranê û bû qada herî girîng a siyaseta navxweyî û herêmî ya Tehranê. Di vê navberê de, bi hebûna xwe ya li Iraqê piştî 2003'yan, Amerîka rastî nerazîbûneke mezin hat (Malonî, 2008). Rejîma Îranê ji van guherînan sûd wergirt; hem komên dijber ên xwe qels kirin, hem jî di nav tevliheviya siyasî ya herêmê de cihê xwe xurt kir.

Ji destpêka salên 1990'î û vir ve, PDKÎ û Komele nikarin wek berê têbikoşin, ji ber ku rewş hatiye guhertin. Ji aliyekî ve bêtevgeriya wan a dirêj, ji aliyê din ve jî girêdayîbûna wan a mezin bi stargeha ewle ya başûrê Kurdistanê re, encamên serekî ne ji van guherînên jeopolîtîk ku hêza van rêxistinên kurdên rojhilat qels kirine (Serdeştî, 2002: 7-9). Lê ji roja ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê (HHK) hat damezrandin, Îranê hewl daye ku têkeve nav karûbarên herêma kurdî. Di vê navberê de, hebûna PDKÎ û Komelê bûye xala navendî ya têkiliyên di navbera Îran û HHK'ê de. Çiqas têkiliyên HHK'ê û Îranê xurt dibin, ewqas qada tevgera PDKÎ û Komelê teng dibe. Lê PDKÎ û Komele dibêjin ku kêmbûna çalakiyên wan ên salên 1990'î ji ber du sedeman bû: Yek, wan rêz ji destkeftiyên kurdan li başûr re digirt, ya din jî, nedixwestin bibin sedema destêwerdana zêdetir a Îranê di karûbarên HHK'ê de (PDKÎ, 2013).

Ji bo ku mirov baş têbigihêje rêya tevgera kurdên rojhilat, divê mirov berê xwe bide guherînên mezin ên piştî Şerê Kendavê yê salên 1990'î. Ev guherîn hemû hevkêşeyên hêzê li herêmê serûbin kirin. Heta sala 2003'yan, di navbera Tehran û Bexdayê de agirekî dijminahiyê hebû ku ji çend kaniyên sereke diherikî: Nakokiyên li ser sînoran, pêşbaziya desthilatê di navbera rêberên her du welatan de, pirsgirêka kurdan a hevpar, û metirsiya civaka mezin a şîî li başûrê Iraqê (Buzan û Wæver, 2003: 192). Destpêka salên 1990'î, piştî ku Sedam bi zorê dest danî ser Kuweytê, hevpeymaniyeke bi pêşengiya Amerîkayê li dijî Iraqê pêk hat. Vê yekê dorpêçên navneteweyî yên giran anîn ser Iraqê û pişta wê şikand. Iraq, ku demeke dirêj di navbera hêzên herêmê de bûbû mîna pirdekê û hevsengî diparast, êdî ev rola xwe winda kir. Ev jî du sedeman hebûn: Yek, Rojava helwesta xwe guherand, ya din jî dorpêçên navneteweyî li ser rejîma Beisî ya Bexdayê hate sepandin. Bi vî awayî, hevsengiya hêzê ya herêmê têk çû (Heman çavkanî).

Destpêka salên 1990'î, mezintirîn xetera li ser dewleta Iraqê hîn jî berxwedana kurdî bû. Dema ku kurdan serî hilda û rejîma Iraqê bi hovîtî bersiv da, encameke trajîk derket holê: 'Du milyon mirov, piranî kurd, neçar man ku ji malên xwe birevin. Ji van, milyon û nîv berê xwe dan Îranê û 400 hezar jî li ser sînorê çiyayî yê Tirkiyeyê asê man, ji ber ku Tirkiyeyê deriyên xwe li wan girt' (Dahlman, 2011: 184). Li ser vê yekê, civaka navneteweyî gaveke girîng avêt: Ji bo ku pêşî li komkujî û hovîtiyên din ên li ser kurdên başûr bê girtin, bi biryara Neteweyên Yekbûyî, herêmeke qedexeya firînê hat ragihandin. Bi vî awayî, balafirên Iraqê êdî nikarîbûn êrîşî kurdan bikin. Vê destêwerdana navneteweyî rê li ber gaveke dîrokî vekir û Hikûmeta Herêma Kurdistanê hat damezrandin (Buzan û Wæver, 2003: 205).

Ji salên 1980'î heta 1993'yan, PDKÎ û Komele li her derê rojhilatê Kurdistanê, li bajar û gundan, bi rêkûpêk êrîşî bingehên leşkerî yên rejîma Îranê dikirin. Lê ji destpêka salên 1990'î ve, Îranê dest pê kir û êrîşên xwe yên li ser wargehên sivîl û leşkerî yên PDKÎ û Komelê yên li çiyayên ser sînorê Îran û Iraqê zêde kir (Minorities at Risk, 2010). Îranê hewl da ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê^[14] têk bibe. Ji bo vê yekê, wê piştgirî da komên wek Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan (Tevgera Îslamî ya Kurdistanê) ku li dijî YNK'ê şer bike. Armanca Îranê ew bû ku YNK bêtir bi xwe ve girê bide (Reşîd, 2017b: 238-240). Salên 1990'î ji bo kurdên başûr salên tevliheviyê bûn. Piştî Şerê Kendavê yê Yekem, dewleta Iraqê êdî nikarîbû sînorên xwe biparêze yan jî li hember destdirêjiyên Tirkiye û Îranê bersivekê bide (Yildiz û Taysi, 2007). Wek Tirkiyeyê, Îranê jî dest bi topbarankirina herêmê kir û gelek karên têkder li Herêma Kurdistanê pêk anîn. Armanc ew bû ku hem opozisyona xwe ya kurdî têk bibe, hem jî bi êrîşkirina ser deverên sivîlan, nerazîbûnê di nav xelkê de biafirîne. Bi vî awayî, dixwest ku kurdên başûr PDKÎ û Komelê tawanbar bikin û wan neçar bikin ku ji wargehên xwe yên li ser çiyayên sînor vekişin (Berman, 2016).

Dema ku hêza siyasî, leşkerî û aborî ya Îranê zêde bû û wê dest da nav karûbarên herêma kurdî, çalakiyên PDKÎ û Komelê bi awayekî berbiçav kêm bûn. Ji ber ku herêma kurdî bi Îran û Tirkiyeyê ve girêdayî bû, van her du dewletan karîn bibandor bin li ser biryar û rêveberiya herêmê. Ji roja ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê hat damezrandin, destê Îranê li herêmê dirêjtir bû, bi taybetî li Zona Kesk ku di bin desthilatdariya YNK'ê de bû. Nader û hevalên wî vê yekê wiha tînin ziman: 'Dema ku sala 1992'yan herêma kurdî hat avakirin, ev yek bi kêrî Îranê hat. Çimkî rayedarên herêmê pêşî li çalakiyên kurdên rojhilat girtin ku ji bakurê Iraqê dihatin kirin. Di heman demê de, gelek kuştin bi destê Îranê pêk hatin' (2017: 105). Îro, Îran xwedî du konsolxaneyên fermî ye li Hewlêr û Silêmaniyê, du bajarên mezin ên herêma kurdî. Ji bilî van, bi sedan navendên îstixbaratî yên nehênî jî li nav û derdora Silêmaniyê vekirine. David Pollock dibêje: 'Bandora Îranê bi taybetî li Silêmaniyê xurt e. Ev bajar hem li ser sînorê Îranê ye, hem jî ji aliyê siyasî ve di bin bandora YNK û tevgera jê qetiyayî Goran de ye' (Pollock, 2017).

Dîroka têkiliyên di navbera Îran û hêzên siyasî yên kurdên başûr de, deriyekî fireh li ber Îranê vekiriye. Bi vî awayî, Îran hem dest daye nav karûbarên herêma kurdî, hem jî li gelek deverên herêmê navendên îstixbaratê vekirine. Van navend û baregehan, ku ji aliyê Sipahên Pasdaran ve têne birêvebirin, PDKÎ, Komele û welatiyên sivîl ên kurd ên rojhilat ên ku li herêma kurdî penaber in, kirine armanc (LvinPress, 2007; 2008). Ji ber ku YNK di warê pêwendiyên xwe yên bi derve re bi piranî bi ser Îranê re derbas dibe, ev partî bi demê re bêtir bi rejîma Îranê ve hatiye girêdan. Ev rewş rê daye ku Îran li Zona Kesk bi cih bibe û xwe berde kûrahiya herêmê. Mînaka herî berbiçav: Li Silêmaniyê bi tenê, ‘îstixbaratê Îranê xwediyê 700 malên veşartî ne' (Pollock, 2017).

Salên 1990'î: Dehsaleke Kuje ji bo Kurdên Rojhilatê li Başûr

Di salên 1990'î de, wargehên sivîl û leşkerî yên PDKÎ û Komelê li başûrê Kurdistanê di bin êrîşeke dualî de bûn: Ji aliyekî ve Sipahên Pasdaran, ji aliyê din ve jî hin kurdên başûr ên ku bi wan re dixebitîn (Rojnameya Kurdistan, 1998). Yek ji van êrîşên herî xedar di 8'ê Kanûna 1997'an de li deriyê Koyê^[15] pêk hat. Li vê xala kontrolê ya di bin destê YNK'ê de, çar berpirsên bilind ên PDKÎ hatin kuştin.^[16]

Li gorî PDKÎ, 'li deriyê Koyê, ew berpirsên me ji her alî ve ketin ber guleyan û her çar di cih de şehîd ketin' (PDKÎ, 1997). Ev bûyer yek ji wan bûyerên kêm e ku PDKÎ karîbû destê kê tê de heye nas bike û bibe ber dadgehê.^[17]Lê mixabin tu kes nehat cezakirin. Her çiqas zehmet e ku mirov hejmara rast a wan kesên ku bi destê Sipahên Pasdaran hatine kuştin bizanibe jî, belge nîşan didin ku di navbera salên 1992 û 1998'an de, li Zona Kesk a başûrê Kurdistanê zêdetirî 300 kurdên rojhilat^[18] hatine kuştin. Van kesan bi awayekî bi partiyên kurdî yên rojhilat re têkilî hebûn (Rehmanpenah, 2015).

Îranê li her derê dest davêt dijberên xwe û tola xwe ji wan hildida. Vê siyasetê ew stargeha ku kurdên rojhilat li başûrê Kurdistanê çêkiribûn, ji holê rakir (Sikirtêr, 2014). Ji sala 1995'an heta 1997'an, êrîşên Îranê li ser partî û kesayetiyên kurd ên li başûr gihîştin asta herî bilind. Sala 1996'an, bi piştgiriya YNK'ê, sê hezar leşkerên Îranî bi çek û topxaneyên giran ketin nav axa başûr û ji çiyayekî nêzîk wargehên PDKÎ'yê li Koyê topbaran kirin (Phillips, 2015: 99). Hejmara wan kesên ku di vê êrîşê de jiyana xwe ji dest dan ne diyar e. Lê tiştek eşkere ye: Zêdetirî du hezar welatiyên sivîl ên kurd ên rojhilat ku li Kampa Azadî ya PDKÎ'yê dijiyan, neçar man ku ji cihê xwe birevin. Di vê operasyonê de hêzên Îranê xwestin ku bi dorpêçkirina navenda sereke ya PDKÎ'yê, rêberên partiyê bigirin. Lê di vê armanca xwe de bi ser neketin.^[19]

Ev êrîş du tişt nîşanî me dan: Yek, dewleta Îranê bê tirs û xem sînorên Iraqê binpê kir. Ya din, dema ku kurd bi wan dewletan re dikevin nav hevkariyê yên ku li beşên din ên Kurdistanê kurdên xwe diçewisînin, ev yek dibe birîneke kûr li laşê tevgera neteweyî ya kurd û doza rizgariyê. Piştî vê êrîşa 1996'an, Îranê bi zorê PDKÎ xist bin peymana 4'ê Tebaxê û partî neçar ma ku dev ji hemû çalakiyên xwe yên li ser sînor berde (Minorities at Risk, 2010). Bi vî awayî, tevgera kurdên rojhilat piştî dehsalekê çalakiyên bêrawestan, ket nav bêdengiyê. Hebûna Îranê li başûrê Kurdistanê, salên 1990'î kir dehsaleke xwînrij ji bo tevgera kurdên rojhilat. Ji ber ku hikûmeta herêma kurdî PDKÎ û Komele xistin bin çavdêriyê û asteng danîn pêşiya wan, têkiliyên van partiyan bi gelê rojhilat re qut bûn. Ev têkilî çavkaniya herî girîng a piştgiriya wan a aborî bû û qutbûna wê, partiyan xist tengasiyeke mezin a aborî ku heta îro jî berdewam e (Sikirtêr, 2015). Li ser vê yekê, di nav tevgera kurdên rojhilat de nakokî derketin ser ka divê çawa serî bi van mercên nû re bê rakirin.

Netewperweriya Kurdî ya Rastî Astengên Erdnîgarî

Têkiliya di navbera tevgerên kurdî yên Îran û Iraqê de di nav çendîn dehsalan de, wek têkiliyeke aloz û bêfonksiyon dikare bê tarîfkirin. Ev yek ji aliyekî ve bi aloziya erdnîgarî ya ku kurd û tevgerên wan pê re rû bi rû ne, û ji aliyê din ve jî wek encameke parçebûna dîtinên li ser berjewendiyên neteweyî yên kurdî dikare bê dîtin. Kurdên beşên cuda yên Kurdistanê bi tundî hevdu bi bêwefayiyê tawanbar kirine. Bo nimûne, Celal Talebanî rexne li komên kurdên rojhilat girtiye ku ew li hember YNK'ê bêqedr in, û gotiye: "Me gelek caran û bi gelek awayan alîkariya tevgera kurdên rojhilat kiriye, heta me di vê rêyê de şehîd jî dane. Dema ku PDK li pey pêşmergeyên rojhilat diket û ew dikuştin [destpêka salên 1980'î], em bi birayên xwe yên rojhilat re, mil bi mil, li dijî Sipahên Pasdaran şer kirin. (Talebanî di Reşîd de hatiye gotin, 2017b: 220-221)"

Lê dîroka têkiliyan, wek ku vê gotarê jî nîşan daye, dibêje ku kurdên rojhilat hertim dilsoziya xwe ji birayên xwe yên başûr re parastine. Di salên 1980'î de, tevgera kurdên rojhilat neçar ma ku carina alîkariya rejîma Bexdayê wergire. Lê tu carî wan bi dilxwazî bi Bexdayê re li dijî tevgera kurdên başûr kar nekirine û mirov nikare mînakeke wiha bibîne. Di salên 1970'î û 1980'î de, her du tevger jî di bin zordestiyê de bûn û mecbûr bûn li welatên cîran li cihekî ewle bigerin. Lê di vê rewşa hevpar de jî, helwesta wan a li hember rejîma dewleta ku lê dimane, ji hev cuda bû.

Gelek bûyer hene ku nîşan didin ka kurdên rojhilat çawa xwedî li Kurdayetiyê derketine û piştgiriya xwe dane beşên din ên Kurdistanê. Wek mînak, di sala 1988'an de dema ku Sedam Helebce bi çekên kîmyayî wêran kir, rêberê PDKÎ Ebdulrehman Qasimlo, herçend partiya wî bi axa Iraqê ve girêdayî bû jî, bi mêrxasî ev hovîtî şermezar kir. Vê helwesta Qasimlo xezeba Bexdayê rakir û bû sedema têkçûna têkiliyên PDKÎ û hikûmeta Iraqê (Pîranjûk, 2014). Bêtirî dehsalekê şûnde, dema ku di 15'ê Sibata 1999'an de Abdullah Ocalan hat girtin, kurdên rojhilat careke din dilsoziya xwe nîşan dan. Herçend Îranê herêm militarîze kiribû û gelek kes dihatin binçavkirin jî, li her devera Kurdistana rojhilat çalakiyên protestoyê hatin kirin (BBC, 1999). Ev xwepêşander ne endamên PKK'ê bûn, lê di wê demê de ku hestên neteweyî li rojhilat şiyar dibûn, wan xwestin piştgiriya xwe nîşan bidin (Qaderzade û Mihemedzade, 2018). Her wiha, dema ku di 25'ê Îlona 2017'an de başûrê Kurdistanê referandûma serxwebûnê li dar xist, tevî gef û gurtên dewletê û zêdebûna girtinan, kurdên rojhilat li hemû bajaran bi govend û şîraniyê ev referandûm pîroz kirin (Keyhan London, 2017).

Dema ku li beşên din ên Kurdistanê tiştekî diqewime, kurdên rojhilat bi dilekî neteweyî bertekê nîşan didin. Ev helwest nîşan dide ku li vê perçeyê hestên neteweyî bi awayekî xurt ketine nav siyasetê. Rast e, ne tenê hesta Kurdayetiyê ya xurt e ku dike kurdên rojhilat hem welatparêztir xuya bikin hem jî nexwazin li dijî birayên xwe yên başûr rabin. Lê tê dîtin ku çiqasî hestên neteweyî di beşekî Kurdistanê de bibin siyasî, ewqasî tevgera wê beşê bi cîhana derdora xwe re bi awayekî cuda têkilî datîne.

Xwezaya Kurdistanê bi awayekî zelal bandor li ser pêkhatina nasname û têkoşîna kurdan kiriye (O'Shea, 2004: 1). Eger têkiliyên kurdan ên di navbera sînoran de têk çûne, yek ji sedemên vê erdnîgarî ye. Ji salên 1950'yî vir ve, têkiliyên di navbera kurdên rojhilat û başûr de divê di çarçoveya erdnîgariyê de bên nirxandin. Wek mînak, sedema ku PDK'ê di salên 1960'î û destpêka 1980'î de bi awayekî nebaş li tevgera kurdên rojhilat nerî, ew bû ku PDK bi temamî bi stargeha xwe ya li Îranê ve girêdayî bû. Bi heman awayî, dema kurdên rojhilat di salên 1990'î de ketin bin bandora YNK'ê, wan jî heman rewşê dîtin. Ji ber ku wê demê YNK di bin gefên PDK, Tirkiye û rejîma Iraqê de bû û neçar bû xwe biavêje bextê Îranê. Di salên 1990'î de, bi taybetî piştî ku şerê birakujî di navbera YNK û PDK'ê de dest pê kir, Talebanî wiha nivîsiye: 'Eger me bi Îranê re hevalbendî çênekira, me nikarîbû ew deverên ku PDK'ê di 31'ê Tebaxa 1996'an de ji me standibûn, dîsa bistînin. Wê rojê PDK'ê gazî hêzên Iraqê kiribû ku bên û di derxistina me ji Hewlêrê de alîkariya wan bikin' (Talebanî di Reşîd de hatiye gotin, 2107b: 254-255).

Şerê di navbera PDK û YNK'ê de ne tenê pêşveçûna siyasî û aborî ya başûrê Kurdistanê seqet kir, lê herwiha ev her du hêz xistin bin bandora welatên cîran. Rewş gihîşt wê astê ku di demên herî dijwar ên şerê navxweyî de, her du aliyan jî dest avêtin ber Îran û Tirkiyeyê. Di encama vê yekê de, YNK û PDK'ê dest bi bazarê kirin û tevgerên perçeyên din ên Kurdistanê kirin wek malê bazarê; dema ku ji Îran an Tirkiyeyê piştgirî dixwestin, wan bi van tevgeran dileyistin.

Lê di Îlona 1998'an de gava ku YNK û PDK li Waşîngtonê peymana aştiyê îmze kirin, têkiliyên wan dest bi asayîbûnê kir (Ezîz, 2011: 87-88). Mînak, pirsgirêka herî mezin di navbera wan de dahatên bacê bû ku her alî dixwest para xwe jê bigire. Piştî ku li hev kirin ka dê çawa van dahatan par bikin, rewş baştir bû. Dema ku her du aliyan bi awayekî aştiyane desthilat par ve kir, hem aloziya di navbera wan de kêm bû, hem jî êdî ewqas ne girêdayî welatên cîran man. Ezîz dibêje: 'Piştî Peymana Waşîngtonê, her du partiyan dest bi hevkariyeke xurt kir. Têkiliyên siyasî normal bûn, rewşa aborî ya herêmê baştir bû û wan bi hev re komîteyên hevpar bi Neteweyên Yekbûyî û rêxistinên navdewletî re ava kirin' (2011: 89).

Piştî sala 2003'yan, têkiliyên kurdên rojhilat ên li başûrê Kurdistanê bi PDK û YNK'ê re li ser bingeheke nû ava bûn. Vê guherînê sê sedemên sereke hebûn: Yek, hikûmeta herêmê êdî bihêztir û yekgirtîtir bûbû (Ezîz, 2011: 87-90). Ya duduyan, hêza Îranê li Iraqê bi awayekî berbiçav zêde bûbû (Eisenstadt û yd., 2011). Ya sêyem jî, tevgera kurdên rojhilat êdî hem bêdeng bûbû hem jî di bin çavdêriyê de bû. Van sedeman kir ku PDKÎ û Komele neçar bimînin li gorî xwestekên hikûmeta herêmê tevbigerin. Her çiqas PDKÎ û Komele çekên xwe ranekirin jî, çalakiyên wan li rojhilat ewqas kêm bûbûn ku êdî Îranê jî zêde gazin nedikir. Ji ber vê yekê, ne PDK ne jî YNK hewce didîtin ku gavên tund bavêjin, wek mînak bixwazin ku kurdên rojhilat ji başûr derkevin. Eger wan gaveke wiha biavêta, dê ji aliyê neteweyî ve rastî rexneyên tund bihata.

Li vir paradoksek heye: Ji aliyekî ve, kurdên rojhilat ji hemû beşan bêtir dilsoziya xwe ji tevgera kurdî û birayên xwe yên başûr re nîşan didin. Ji aliyê din ve, nakokiyên navxweyî bûne birîneke kûr di laşê partiyên wan de. Wek mînak, di nîvê salên 1980'î de, PDKÎ û Komele pênc salan şerê hev ê birakujî kirin û xwîn rijandin (PDKÎ, 1984 û Seidî, 2010: 64-68). Îro jî rewş ne baştir e: Her du alî jî ji ber nakokiyên navxweyî bûne du-sê perçe. Ev rewş bûye sedema zirareke mezin ji tevgera kurdên rojhilat re. Tevger hem parçe parçe bûye, hem jî çavkaniyên wê bê encam hatine serifandin. Vê yekê hêrs û bêhêvîbûnek di nav kurdên rojhilat de çêkiriye. Herwiha van rewşan rê li ber serkeftina têkoşîna wan girtiye.

Dema ku partiyên kurdî hewl didin şerê nav malê rewa bikin, ev têkilî dibe cihê pirsê. Menafî vê yekê wek 'kuştina kurdan bi destê kurdan' bi nav dike (Menafî, 2005: 17) û ev yek nîşan dide ka netewperweriya kurdî hê çiqas negihîştî ye. Anthony Smith, ku zanayekî navdar ê warê netewperweriyê ye, dibêje ku têkiliyên di navbera beşên cuda yên neteweyekê de, beşek in ji 'pêvajoya avabûn û geşbûna netewperweriyê' (2001; 4). Lê gava ku em li têkiliyên kurdan ên di nav beşên cuda de dinêrin, em dibînin ku ev têkilî têk çûne. Ev rewş nakokiyekê derdixe holê: Li gorî Smith, netewperwerî divê bibe 'îdeolojiyeke ku netewe dixe navenda xwe û dixebite ji bo başiya wê tevahiyê' (2001; 9). Lê ya ku di nav kurdan de diqewime, vê pênasê bin pirs dike.

Smith dibêje ku dema mirov li netewperweriyê dikole, divê bala xwe bide ka endamên wê neteweyê çiqas hest û hişmendiya neteweyî nîşan didin (2001; 4). Li aliyekî, dema em li têkiliyên kurdan ên di nav perçeyên cuda de dinêrin, em dibînin ku hesteke neteweyî ya hevpar di nav tevgerên wan de heye. Lê li aliyê din, ev têkilî bi ser neketine. Ev yek nîşan dide ku hin tiştan rê li ber vê pêvajoyê girtiye, wek zehmetiyên erdnîgarî û girêdayîbûna bi hêzên biyanî ve. Tevliheviya di nav têkiliyên tevgera kurdî de pirseke girîng derdixe pêş: Gelo komên tevgera kurdî karîne bigihîjin 'asteke bilind a hişmendiya neteweyî'? (Smith, 2001: 6). Xwezaya têkiliyên di nav tevgera kurdî de nîşan dide ku netewperweriya kurdî ne wek bingeheke îdeolojîk a rêxistinkirî, lê wek 'hesteke belav a girêdana neteweyî' (Smith, 2001: 6) hatiye pratîzekirin ku ji aliyê mudaxeleyên derve ve hatiye têkdan. Belavbûna netewperweriya kurdî herwiha encameke rewşên jeopolîtîk e ku bûne beşek ji rastiya kurdî, bi wê wateyê ku kurdên her beşekî Kurdistanê pênaseya xwe ya berjewendiya neteweyî pêş xistine ku di hin rewşan de dikare bi hev re bikeve nakokiyê.

Bo nimûne li Kurdistana Iraqê, ji ber bertekên Îran û Tirkiyeyê, hem ji bo YNK û hem ji bo PDK'ê her çalakiyeke tevgera kurdên Tirkiye an Îranê li ser axa Kurdistana Iraqê wek tehdîdek li dijî ewlehî û aramiya vê herêmê tê dîtin, ku ev yek destkeftiyeke kurdên Iraqê ye. Parçebûna Kurdistanê bûye asteng li pêşiya nasnameya neteweyî, siyasî û çandî ya neteweya kurdî ya parçebûyî. Têgihîştinên dijber ên berjewendiya neteweyî, pirsgirêkek e ku tehdîdê li berjewendî û nasnameya hevpar a neteweyî ya kurdî dike. Ji bo derbasbûna ji vê tehdîdê, 'nûjenkirina etno-sembolîk' a bingehîn a nasnameya neteweyî ya kurdî pêwîst e, pêvajoyeke ku 'ji nû ve hilbijartin, ji nû ve komkirin û ji nû ve kodkirina nirx, sembol û bîranînan' di nav xwe de dihewîne (Smith, 2001: 17-20).

Encam

Ev lêkolîn derdixe holê ku danûstandinên di navbera tevgerên kurdî yên Îran û Iraqê de, ji destpêka wan bigire heta dawiya têkçûna wan, bi giranî ji mercên erdnîgarî çavkanî digirin. Di vê çarçoveyê de parvekirina axa kurdan a di nav çar dewletan de û desthilatdariya van dewletên ku bi awayekî domdar dijminahiya kurdan dikin, rasterast tesîr li ser rêbazên têkoşîn û organîzebûna tevgerên kurdî yên her perçeyî kiriye. Pêşketina neteweperweriya kurdî ya di sedsala bîstî de jî, heta radeyekê, di bin bandora van mercên ku ji aliyê erdnîgariyê ve hatine diyarkirin de maye. Di encama damezrandina sînor û tixûbên nû yên dewletên neteweyî de, têgihiştinên cuda yên berjewendiya neteweyî, ku ji aliyê kurdên beşên cuda yên Kurdistanê ve hatine derxistin pêş, dikarin bên dîtin. Di vê lêkolînê de hatiye pêşniyarkirin ku di nav kurdan de hesteke belavbûyî ya aîdiyeta neteweyî heye. Ev yek dikare di çarçoveya rola dewletên neteweyî û saziyên wan ên cuda (wek mînak, pergalên perwerdeyê, medyaya girseyî û çand) di ferzkirin û piştgirîkirina neteweperweriyê de, bê şîrovekirin (Maleşevîç, 2006: 28). Lê belê ji ber ku gelê kurd xwedî saziyên serbixwe yên dewleteke neteweyî ya modern nîn e ku bi awayekî rêkûpêk propagandaya neteweyîbûnê bike, pêşveçûna hesta wan a neteweyî ji aliyê wan dewletên neteweyî ve ku Kurdistan di nav wan de hatiye parvekirin, berdewam rastî astengî û binpêkirinan hatiye. Di encamê de, xurtkirin û yekxistina nasnameya neteweyî ya kurdî wek erkeke gelek aloz û dijwar derketiye holê.

Têkiliyên sînor-derbas ên bêkêrhatî di navbera tevgerên kurdî yên Îran û Iraqê de, bi îhtimaleke mezin encama rewşa ku li jor hat salixdan in û bandoreke neyînî li ser neteweperweriya kurdî kirine. Ev têkilî ne wekhev bû; serweriya tevgera kurdî ya Iraqê, bi taybetî di salên 1960î de, eşkere bû, her wiha helwesta wê ya nebaş a li hember tevgera kurdî ya Îranê jî diyar bû. Tundûtîjiya navxweyî ya ku ji têkiliya PDK-Î û PDKê derket holê, nîşan dide ku têkoşîna kurdî di avakirina girêdaneke organîk di navbera gel û serkirdayetiya wê de bi ser neketiye, û di afirandina îdeolojiyeke şoreşgerî ya radîkal de jî têk çûye ku rê nedaye pevçûnên navxweyî yên di navbera kurdan de.

Hêzên sereke yên tevgera kurdî ya Iraqê, PDK û YNK, ji ber van kiryarên nebaş berpirsiyar tên dîtin, lê di heman demê de hevparên îranî yên van têkiliyan, PDK-Î û Komele, bi piranî dikarin bên efûkirin. PDK-Î û Komele, tevî ku bingehên wan li Kurdistana Iraqê bûn û di salên 1980yî de hin têkiliyên wan bi rejîma Iraqê re hebûn, di nav de wergirtina piştgiriya leşkerî û darayî ya dewleta Iraqê jî, zirareke berbiçav nedan tevgera kurdî ya Iraqê (Saedî, 2010: 115-121), û eger ne hevgirtinek be jî, asteke qebûlbar a bêalîbûnê nîşan dan (Belgeya WikiLeaks, 1988). Li gorî Mehmûd Osman: “Herçend PDK-Î ji ber mercên siyasî, erdnîgarî û jeopolîtîka Kurdistanê neçar ma ku têkiliyekê bi rejîma Iraqê re deyne jî, ev têkilî tu car nebû sedema zirarê ji bo tevgera kurdî ya Iraqê. Ev têkilî qet nebû faktoreke tehdîd an zerarê ji bo kurdên Iraqê. Berevajî vê yekê, carinan PDK-Î ji bo ku zirarê nede tevgera kurdî ya Iraqê, di vê têkiliyê de bi xwe zirar dît. Gihîştina me [Hikûmeta Herêma Kurdistanê] ya bi belgeyên îstîxbarata Iraqê [piştî rizgarkirina Kerkûkê di 2003an de] tenê helwesta erênî ya PDK-Î eşkere dike. Endamên PDK-Î û serkirdayetiya wê divê bi vê yekê serbilind bin." (Osman, 2012)^[20]

Ji bilî gengeşekirina dehsalên têkiliyên xizmayetî û danûstandinên sînor-derbaz ên di navbera kurdên beşên cuda yên Kurdistanê de, ev lêkolîn herwiha dipêşniyar dike ku têkiliyên dijwar ên di navbera komên kurdan de, li dijî wê yekê ne ku teoriya neteweperweriyê bi giştî wek têkiliyeke erênî pêşniyar dike, ya ku di demên krîtîk de bi taybetî çavkanî û hevgirtinê pêk tîne. Ev lêkolîn bi piranî li ser aliyên neyînî yên têkiliyên sînor-derbaz ên komên kurdan rawestiyaye; lê belê, nivîskarê vê lêkolînê dipejirîne ku têkiliyên sînor-derbaz ên kurdan xwedî gelek alî ne. Di demekê de ku ev gotar têkiliya di navbera tevgerên kurdî yên Îran û Iraqê û bandora wê ya neyînî li ser aliyê kurdî yê Îranê derxistiye holê, ji ber sînordariya vê lêkolînê, aliyên din nehatine vekolîn. Girtina hin ji van aliyên din ên girîng li ber çavan, bo nimûne aliyên çandî û aborî yên têkiliyên sînor-derbaz bi taybetî di navbera kurdên Îran û Iraqê de, dibe ku wêneyeke cuda ya sînor-derbazbûna kurdan pêşkêş bike.

Spasdarî

Ez dixwazim spasiya edîtoran, Welat Zeydanlioğlu û Ergîn Öpengîn, û herdu lêkolînerên nenaskirî bikim ji bo şîrove û pêşniyarên wan ên berhemdar li ser vê gotarê.

Têbînî: Ev gotar cara yekem di 'Projeya Lêkolîn û Agahdariya Rojhilata Navîn: Nûçegihaniya Rexneyî ya Rojhilata Navîn ji 1971ê ve' de bi îngilîzî hatiye weşandin.

Çavkanî

- Aziz, M. A. (2011). Irak Kürtleri: Irak Kürdistanı'nda Etno-Milliyetçilik ve Ulusal Kimlik. Londra: I. B. Tauriler.

- BBC (1999). Rojhilata Navîn: Kurd li Îranê bi polîsan re dikevin pevçûnê, Ji http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/283630.stm hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 8ê Gulanê, 2019).

- Belorîyan, G. (1997). Alekok. Stockholm: Weşanên Resa Servisi.

- Berman, L. (2016). Têketina Îranê ya Kurdistana Iraqê, Navenda Karûbarên Giştî ya Orşelîmê. Ji http://jcpa.org/article/the-iranian-penetration-of-iraqi-kurdistan/ hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 1ê Çileya 2017ê).

- Buzan, B., û Wæver, O. (2003). Herêm û Hêz: Strukturê Ewlekariya Navneteweyî. Cambridge: Weşanên Zanîngeha Cambridgeê. https://doi.org/10.1017/CBO9780511491252

- Dahlman, C. T. (2011). "Parçekirina Iraqê: Jinûveavakirinê wek Şer." Di nav C. Flint û S. Kirsch (ed.) Jinûveavakirina Pevçûnê Întegrasyona Erdnîgariyên Şer û Piştî-Şer. (179-201). New York: Weşanên Ashgate.

- Eisenstadt, M., Knights, M., û Ali, A. (2011). Bandora Îranê li Iraqê: Bertekirina Nêzîkatiya Hikûmeta-Tevahî ya Tehranê. Washington: Enstîtuya Washingtonê ya Siyaseta Rojhilata Nêzîk.

- Entessar, N. (1992). Etnonasyonalîzma Kurdî. Colorado: Weşanên Lynne Rienne

- Eskendarî, A. (2015). Peymana 8 Xalî ya Mehabadê: Qiyadeya Muweqet û Kurdistana Îranê. Ji http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=33905 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 10ê Sibatê, 2017).

- Ferdost, H. (1990). Bîranînên Artêşbod Husên Ferdost: Derketin û Hilweşîna Desthilatdariya Pehlewî. Tahran: Navenda Lêkolîn û Xebatên Siyasî.

- Gleditsch, K. S. (2007). "Dimensyonên Transnasyonal ên Şerê Navxweyî". Kovara Lêkolînên Aştiyê, 44(3), 293-309. https://doi.org/10.1177/0022343307076637.

- Gadanî, J. (2008). 50 Sal Xebat, Kurteyek ji Mêjûyê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê. Duhok: Weşanên Xanî.

- Qaderzade, O., û Mihemedzade, O. (2018). "Lêkolînek li ser Nasnameya Etnîkî û Siyasîbûna Etnîsîteya Kurdî li Îranê". Lêkolînên Stratejîk li ser Ewlehî û Pergala Civakî, 20(1), 19-42.

- Gourlay, W. (2018). "Kurdayetî: Hevgirtina Pan-Kurdî û Têkiliyên Ser-Sînor di Demên Şer û Travmayê de". Rexneya Rojhilata Navîn, 27(1), 25-42. https://doi.org/10.1080/19436149.2017.1411110.

- Gewherî, H. (2011). Rojhilatê Kurdistan di 10 Salan de 1978-1988. Hewlêr: Weşanên Rojhilat.

- Gürses, M. (2014). "Ji Şer ber bi Demokrasiyê: Pevçûnên Kurdên Ser-Sînor û Demokratîzebûn". Di nav D. Romano û M. Gurses (ed.), Pevçûn, Demokratîzebûn û Kurd li Rojhilata Navîn: Tirkiye, Îran, Irak û Sûriye (249-263). New York: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137409997_13.

- Heqîqetjo, M. û Nîkdest, A. (2017). "Koy-sincaq." Berhem ji bo IRGC. Tahran: Enstîtuya Huner û Çanda Sabiqûn. Ji https://www.youtube.com/watch?v=kA0BWWTGFzQ hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 6ê Gulanê, 2019).

- Hisamî, K. (1971). Karwanêk ji Şehîdên Kurdistana Îranê. Hewlêr: Binkeya Pêşewa.

- Kawe, S. (1996). Nêrînek li Serpêhatiya Min û Bûyerên nav PDK-Î. Stockholm: Weşanxaneya Nediyarkirî.

- PDK-Î. (1981). Xaîntiyên Qiyadeya Muweqet li hember Neteweya Kurd. Serdeşt: Navenda Ragihandinê ya PDK-Î.

- PDK-Î. (1984). Pevçûnên li Hewraman, Rojnameya Kürdistan Hejmar 102.

- PDK-Î. (1997). Rejîma Sûcdar a Îranê Tawaneke din Pêk Anî, (belge) Daxuyanî, Kürdistan 8ê Kanûna 1997an.

- Xilqî, H. (1999). Ocak û Jiyan. Stockholm: Weşanên Rabûn.

- Xoşhalî, B. (2018). Partî û Kurdistan, Cilda 7emîn. Ji https://www.iran-archive.com/sites/default/files/sanad/gunagun-ketab-Akhbar_Kurdestan_07.pdf hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 15ê Tebaxê, 2018).

- Keyhan Londra. (2017). Govend û Dîlana Kurdên Îranê di Piştgiriya Referandûma Kurdistana Irakê

- Kozhanov, N. (2018). Ramanên Stratejîk ên Îranê: Pêşveçûna Siyaseta Derve ya Îranê. Berlin: Weşanên Gerlach. https://doi.org/10.2307/j.ctv4ncnvz.

- Kreyenbroek, P., û Sperl, S. (2010). Kürtçe: Nêrîneke Hemdem. Londra: Routledge.

- Rojnameya Kürdistan. (1998). Gotara Sekreterê Giştî yê Partiyê li ser Karesata 17ê Sermawezê ya Rêya Dukan-Koyê. Kürdistan Komîteya Navendî ya PDK-Î, Hicmar 252.

- (2007 û 2008). Îtilaet li Kürdistan, Beşê 1 û 2. Cilda 1em û 2em, Hicmar 59 û 60. Ji http://peshmergekan.eu/index.php?id=1640 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 9ê Cotmehê, 2016).

- Maleseviç, S. (2006). Nasname wek Îdeolojî, Têgihîştina Etnîsîte û Neteweperweriyê. New York: Palgrave MacMillan. https://doi.org/10.1057/9780230625648.

- Maloney, S. (2008). Çawa Şerê Irakê Îran Bihêz Kir. Ji https://www.brookings.edu/opinions/how-the-iraq-war-has-empowered-iran/ hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 1ê Hezîranê, 2018).

- Menafî, A. (2005). Têkoşînên Siyasî yên Kurdan li Îran, Irak û Tirkiyeyê: Nirxandineke Rexneyî. Weşanên Zanîngeha Lanhamê ya Amerîkayê.

- McAdam, D., J. McCarthy, û M. Zald. (ed.) (1996). Perspektîfên Berawirdî li ser Tevgerên Civakî: Derfetên Siyasî, Saziyên Seferberkirinê û Çarçoveyên Çandî. Cambridge: Weşanên Zanîngeha Cambridgeê. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803987.

- Risk Altındaki Azınlıklar. (2010). Kronolojiya Kurdan li Îranê. Ji http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=63007 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 10ê Cotmehê, 2017).

- Moradbeygî, H. (2004). Dîroka Zindî: Kürdistan, Çep û Nasyonalîzm. Stockholm: Weşanên Nesîm.

- Nader, A. yd. (2017). Encamên Herêmî yên Kurdistaneke Serbixwe. Santa Monica: Dezgeha RAND.

- O'Shea, M. T. (2004). Di navbera Nexşe û Rastiyê de: Kürdistan û Têgihîştinên wê. Londra: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203955239.

- Osman, M. (2012). Têkiliya PDK-Î û Rejîma Beisê ji Perspektîfa Mehmûd Osman ve. Ji https://www.youtube.com/watch?v=gJ0ui7pei68 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 23ê Îlonê, 2019).

- PDK-Î. (2013). Rêberê Kurd Mistefa Hicrî li ser Têkoşîna Çekdarî Axivî. Ji http://pdki.org/english/kurdish-leader-mustafa-hijri-addressed-armed-struggle-in-an-interview/ hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 15ê Sibatê, 2017).

- Pejman, Î. (1996). Nehêniyên Peymana Cezayirê ya 1975an - Li gor Belgeyên Têvel ên SAVAKê. Paris: Weşanên Nîma.

- Phillips, D. L. (2015). Bihara Kurdî: Nexşeyeke Nû ya Rojhilata Navîn. New Brunswick: Weşanên İşlemi.

- Pîranjûk, W. G. (2014). Doktor Qasimlo: Rêberê Kurdistanê û Exlaqmendarê Siyasî. Ji http://www.kurdistanmedia.com/farsi/idame/13946 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 6ê Gulanê, 2019).

- Pollock, D. (2017). Ber bi Kurdistan û Vegerê: Eniya Jibîrkirî ya Îranê. Ji http://www.washingtoninstitute.org/fikraforum/view/to-kurdistan-and-back-irans-forgotten-front hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 10ê Nîsanê, 2017).

- Qazî, H. (2010). Çend Serincek li ser Çêştî Micêwerê Hejarê Mukryanî. Ji http://ruwange.blogspot.co.uk/2010/04/blog-post_22.html hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 15ê Kanûnê, 2017).

- Qazî, H. (2015). Hevpeyvînek ligel Elî Kerîmî. Ji http://ruwange.blogspot.co.uk/2015/08/blog-post_27.html hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 10ê Kanûnê, 2017).

- Rehmanpenah, H. (2015). Terorîzma Komara Îslamî li Kurdistana Irakê: Hevpeyvîn bi Radyoya Zemane re. Ji http://www.irantribune.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=59162:2015-12-04-02-11-13&Itemid=649l hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 1ê Sibatê, 2017).

- Reşîd, S. (2017a û b). Mam Celal, Hevpeyvînên Berdewam: Ji Ciwaniyê heta Serokatiyê, Cilda 1em û 2em. Silêmanî: Weşanên Karo.

- Saedî, B. (2010). Sê Sal ligel Îbrahîm Elîzade, Sekreterê Komeleyê. Çapa Duyem. Stockholm: Weşanên Erzan.

- Seîd, S. (2017). Siyaseta Kurdî li Tirkiyeyê: Ji PKKê heta KCKê. Londra: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315638485.

- Salehyan, İ. (2007). "Serhildêrên Transnasyonal: Dewletên Cîran wek Stargeha Komên Serhildêr". Siyaseta Cîhanê, 59(20), 217-242. https://doi.org/10.1353/wp.2007.0024.

- Serdeştî, Y. (2002). Xwendineweyekî Mêjûyî bo Rûdawên Navxweyî yên PDK-Î 1967-1968. Silêmanî: Weşanên Sîma.

- Serdeştî, Y. (2005). Çend Rûpelekî ji Mêjûya Gelê Kurd li Rojhilatê Kurdistan, Cilda Yekem. Silêmanî: Weşanên Sîma.

- Serdeştî, Y. (2007). Jiyan û Têkoşîna Siyasî ya Ehmed Tofîq 'Ebdullah Îshaqî'; Lêkolîneke Mêjûyî ya Belgenameyî. Silêmanî: Weşanên Şivan.

- Serdeştî, Y. (2015). Vegotina Serpêhatiya Bêseruşwênkirî û Bêgor û Mezar Sedîq Encîrî Azar. Silêmanî: Weşanên Kürdistan.

- Serdeştî, Y. (2016). Bîreweriyên Cemîl Merdoxî, Derbarê Qonaxekî Girîng a Şoreşa Kurdistanê. Silêmanî: Weşanên Kürdistan.

- Sêkirtêr. (2014). Hevpeyvîna Rojnameya Destûr ligel Mistefa Hicrî. Ji http://sikirter.org/Detail.aspx?id=824&Action=1&LinkID=7 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 10ê Sibatê, 2017).

- Sêkirtêr. (2015). The Civilmagazin: Hevpeyvîn ligel Mistefa Hicrî. Ji http://sikirter.org/Detail.aspx?id=1908&Action=1&LinkID=7 hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 24ê Hezîranê, 2017).

- Smith, A. D. (2001). Neteweperwerî; Teorî, Îdeolojî, Dîrok. Cambridge: Weşanên Polity.

- Dadgeha Cezayî ya Silêmaniyê (1998). Biryara Dadgeha Cezayî ya Silêmaniyê ya 20.06.1998. Belge, Jimareya Referansê: 225/G/1998.

- Tahir, M. (2009). Trajediya Penaberên Rojhilat li Başûrê Kurdistanê. Ji http://www.peshmergekan.com/teror/shehid_mensur_skalay_mnal_xanm_.pdf hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 1ê Adarê 2017).

- Van Bruinessen, M. (1992). Axa, Şêx û Dewlet: Strukturên Civakî û Siyasî yên Kürdistanê. Londra: Weşanên Zed.

- Belgeya Wikileaks. (1988). Nêrînên Rêberê Kurd ê Îranê Qasimlo. 16ê Sibata 1988, ID ya Kanonik: 88BAĞDAT 855_a. Ji https://wikileaks.org/plusd/cables/88BAGHDAD855_a.html hatiye wergirtin (Dîroka gihîştinê: 15ê Hezîranê, 2018)

- Yıldız, K., û Taysi, TB. (2007). Kurd li Îranê: Rabirdû, Niha û Paşeroj. Londra: Weşanên Plüton.

Jêrenot

^[1] Komara Kurdî ya 1946'an ji aliyê rêberê neteweyî yê kurd Qazî Mihemed ve li bajarê Mehabadê hat damezrandin. Komarê tenê yazde meh dom kir. Ev komare di encama tepeseriya Reza Şahê Pehlewî û lehkerîkirina berfireh a Kurdistana Îranê de têk çû.

^[2] Di vê gotarê de daneyên ji gelek çavkaniyên kurdî û farisî yên wergerandî hene. Di vê çarçoveyê de, heta ku berevajî neyê diyarkirin, wergerên di vê gotarê de yên nivîskar bi xwe ne.

^[3] Kurdayetî şêweyeke nasnameya hevpar a kurdî ye, lê 'ne bi awayekî otomatîk neguher e an jî bi giştî nayê fêmkirin. Berevajî, wek etnîsîte, netewe û neteweperweriyê, ew ji aliyê axaftin, hêzên siyasî û bûyerên demkî ve tê bandorkirin û teşekirin' (Gourlay, 2018: 26). Herçend Kurdayetî di nivîs û helbestên nivîskar û rewşenbîrên kurd ên sedsalên berê de, wek Ehmedê Xanî di sedsala hefdehem de, hatibe derbirîn jî, heta nîveka sedsala bîstan wek têgehekê bi taybetî nehatibû ravekirin. Kurdayetî navê helbesteke Kemal Gir li Kurdistana Îraqê bû, di serdemekê de ku îdeolojiyên neteweperest di ser sînorê Tirkiye-Sûriyê re diherikîn: 'Bi wateya Kurdbûnê hatiye wergerandin, ev fikir hêdî hêdî li Îraqê siyasî bû, bû rêyeke derbirîna cudahiya etnîkî û îdeolojîk a kurdan li hember neteweperwerî û sosyalîzma erebî, ku wê demê îdeolojiyên bi fireh belav dibûn' (Heman: 29). Tecrûbeya kurdan a perawêzkirinê û înkarkirina nasnameya wan ji aliyê Tirkiye, Îran, Îraq û Sûriyê ve, siyasîbûna Kurdayetiyê xurttir kir. Wek ku Gourlay tekez dike, 'Parastina Kurdbûna xwe li hember çewisandinê bû xaleke prensîbê, û di heman demê de Kurdayetî, wek modeleke neteweperweriya kurdî ya yekgirtî ku dixwest girêdanên zilmê sivik bisiklet, ji kurdên perawêzkirî re rihetî û piştgirî, û bi vî awayî ewlehî, pêşkêş dikir' (Heman).

^[4] Mela Mistefa Barzanî yek ji damezrînerên Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) bû. PDK yek ji partiyên sereke yên kurdî li Kurdistana Îraqê ye, ku di sala 1946'an de li Mehabadê, li Kurdistana Îranê hatibû damezrandin. Herçend Mela Mistefa Barzanî di nav damezrînerên PDK'ê de bû jî, ev partî ji damezrandina xwe ve ji aliyê malbata Barzanî ve tê birêvebirin.

^[5] PDKÎ rêxistina herî mezin a siyasî û eskerî ya kurdên Îranê ye, ku di sala 1945'an de hate avakirin.

^[6] Seîd sedemên avakirina qonaxeke nû ya tevgera kurdî li Kurdistana Îraqê di dema Ebdul Kerîm Qasim de wiha şirove dike: 'piştî darbeya Ebdul Kerîm Qasim û bidawîbûna rola Qraliyeta Îraqê di sala 1958'an de û avakirina Komara Îraqê, kürdan dîsa hêviyên bidestxistina mafên xwe hebûn. Lê, ew hêvî pûç bûn û pevçûna di navbera Beʾsî, Komunîst û Ebdul Kerîm Qasim de li Îraqê, daxwazên kurdan ên ku ji aliyê rêberiya PDK'ê ve dihatin dubarekirin, binpê kirin. Bi vî awayî di sala 1961'ê de, tevgerê dîsa dest bi şerê gerîla kir li dijî hikûmeta navendî ji ber ku soza ku dabûn kurdan nehat cîbicîkirin' (2017: 35).

^[7] Komên binerdî yên PDKÎ'yê di dawiya salên 1950'î de bi awayekî mezin ji êrîş û zindankirina girseyî zirar dîtin. Ev zindankirina girseyî di sala 1959'an de gihîşt asta herî bilind. Ji ber vê di nivîsên tevgera kurdên Îranê de, sala 1959'an wek Sala Qirkirin û Kavilkirinê (sałî qr̄an) tê naskirin (Gadanî, 2008: 40).

^[8] Li pey Peymana Cezayirê ya 1975'an a di navbera Îran û Îraqê de, PDK rastî hilweşîn û jihevketinê hat. Lê belê, piştî mirina rêberê wê Mistefa Barzanî, PDK'ê çalakiyên xwe di bin navê Serokatiya Demkî (Qiyadey Muweqet) de ji nû ve rêxistin kir. PDK nêzîkî du salan di bin vî navî de xebitî; piştî vê, navê PDK dîsa hat bikaranîn. Tevî ku serdema Serokatiya Demkî kurt bû jî, di vê demê de gelek pirsgirêk û nakokiyên girîng derbarê kiryarên PDK'ê de derketin holê.

^[9] Komala rêxistineke çepgir a kurdên Îranê ye ku di dawiya sala 1968'an de hatiye damezrandin. Mirina Mihemed Husên Kerîmî, yek ji rêberên îdeolojîk û hevdamezrînerên Komalayê, di dema çekstandina nobedarxaneya polîsan a Seqizê de di 15'ê Sibata 1979'an de, bû nîşana ragihandina çalakiya fermî ya siyasî ya Komalayê.

^[10] YNK di sala 1975'an de hat damezrandin û ji wê demê ve di nava nakokiyê de bû bi PDK'ê re. PDK û YNK rêxistinên sereke yên siyasî û leşkerî yên Kurdistana Îraqê ne.

^[11] Ebdullah Îshaqî, ku bi navê xwe yê pêşmergatiyê Ehmed Tofîq dihat naskirin, di beşeke mezin a salên 1960î de serokatiya Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDKÎ) kir. Di heman serdemê de Silêman Moînî jî di nav Komîteya Navendî ya vê partiyê de cih digirt

^[12] Îdrîs Barzanî, kurê Mela Mistefa Barzanî û bavê Nêçîrvan Barzanî ye - ku îro Serokê Herêma Kurdistanê ye.

^[13] Bi kurtâsî, ev planı ji van xalan pêk dihat:

1. Piştgirîdana şoreşa Îranê û doza azadiyê ji bo gelê kurd
2. Parastina yekîtiya axa Îranê û daxwaza mafên kurdî di çarçoveya xweserî û federalîzmê de
3. Parastina maf û berjewendiyên karker û belengazên civaka kurdî
4. Pêşxistin û avadankirina aboriya herêmên kurdî yên ku heta niha paşguh hatine kirin
5. Avakirina mecliseke hevpar (ji efserên welatparêz ên alîgirê tevgera kurdî û Meclisa Şoreşê) ji bo rêvebirina bingehên lehkerî li Kurdistanê
6. Dîtina kesên leşkerî yên ku li ser xwepêşanderan gule vekirin û cezakirina wan
7. Hilbijartina Şêx İzzedîn Hüseynî wek berdevkê sereke yê kurdan
8. Derxistina PDK-Rêveberiya Demkî ji nav axa rojhilat

Ev planı ji aliyê Şêx İzzedîn Hüseynî, Ebdulrehman Qasimlo, Selah Muhtedî, Xenî Bluriyan û Fuad Mistefa-Sultanî ve hat amadekirin.

^[14] Ji dema damezrandina HHK'ê (Hikûmeta Herêma Kurdistanê) ve, têkiliyên Îranê bi partiyên desthilatdar ên vê herêmê re aloz bûne. Îran karîbû bi rêya pêkanîna siyaseta 'parçe bisiklet û birêve bibe' gelek armancên xwe li HHK'ê bicih bîne. Pêkanîna vê siyaseta Tahranê di demên girîng ên jiyana siyasî ya HHK'ê de bûye sedema kûrtirbûna nakokiyên navxweyî li HKI'yê. Di dema ku di destpêka salên 1980'î de PDK rêxistina sereke ya kurdên Irakê bû ku têkiliyên wê yên nêzîk bi Tahranê re hebûn, niha hemû nîşan didin ku YNK xwedî vê pozîsyonê ye. Helwesta dijber a Îranê ya li hember referandûma kurdî ya 25'ê Îlona 2017'an mînakeke têkiliyên tevlihev ên HHK/PDK-Îranê ye. Lê belê, analîzkirina têkiliyên aloz ên Îran-HHK'ê di derî mijara vê gotarê de ye.

^[15] Koyê bajarekî parêzgehî ye di navbera Hewlêr û Silêmaniyê de.

^[16] PDKÎ dibêje ku Mensûr Fetahî berî bûyera Koyê hat şehîd kirin. Piştî wî jî, çar hevalên din - Seyed Mensûr Nasirî, Ebûbekir Îsmaîlzade (ku bi navê Semal dihat naskirin), Refet Huseynî û Yedulla Şîrîn-Soxan - li deriyê kontrolê hatin qetil kirin.

^[17] Li ser vê bûyerê, Dadgeha Sûcên Giran a Silêmaniyê wiha got: 'Em nikarin kiryara van kesan wek sûc bibînin: Erslan Heme Sûr Heme Emîn, Ebdulrezaq Osman Husên û Merewan Kemal Mihemed [ku endamên YNK'ê bûn û di vê êrîşê de hebûn]. Çimkî wan bi dilpakî û li gorî fermana berpirsên xwe yên jor tevgeriyane. Li gorî Xala 40'î ya Qanûna Cezayan jî, ew neçar bûn ku guhdariya vê fermanê bikin' (Dadgeha Sûcên Silêmaniyê, 1998).

^[18] Menal Tahir, hevjîna şehîd Mensûr Nasirî, di nameyeke bi navê 'Trajediya penaberên rojhilat li başûrê Kurdistanê' de, bi tundî rexne li rêveberiya PDKÎ'yê digire. Ew dibêje ku rêveberiyê bê deng û bê plan tevgeriya û ev yek bû sedema kuştina mêrê wê û gelek kurdên rojhilatê yên din li herêma kurdî. Di nameya xwe de, Tahir perdeyê ji ser rastiyeke tal radikale: Sipahên Pasdaran li Silêmaniyê çawa PDKÎ dixist bin çavdêriyê û ev yek jî çawa bingehên partiyê û endamên wê bê parastin dihişt. Herçend berpirsên PDKÎ'yê yên li bajêr, û di nav wan de Mensûr Nasirî bi xwe, hişyarî dabûn rêveberiyê jî, lê rêveberiyê tu gav ji bo parastina endamên xwe neavêtin. Di dawiya nameyê de, Tahir êrîşî dadgeha herêma kurdî jî dike. Ew dibêje ku dadgehê xwe ji tawanbarkirina wan kesên ku di bûyera deriyê kontrolê de dest hebû, dûr xist (Tahir, 2009).

^[19] Berî û di dema topbarankirina bingehên PDKÎ'yê li Koyê de, tevgera YNK'ê bûye cihê gelek guftûgoyan. Şeva berî êrîşê, hin kes (ku tê texmînkirin ji YNK'ê bûn) bi dizî rêberiya PDKÎ'yê haydar kirin ku metirsiyeke mezin li ser wan heye. Gelo ev agahdarkirinek ji dilsozî bû yan jî kesekî bi zanebûn ev sir derxist holê? Ev yek ne zelal e. Rêberiya PDKÎ'yê jî tu carî negotiye ka kê û çawa ew haydar kirine. Talebanî di bîranînên xwe de li ser vê bûyerê wiha dibêje: 'Me rê da Sipahên Pasdaran ku bên nav axa me, ji ber ku wan biryara xwe dabû êrîşî PDKÎ'yê bikin. Dema me bihîst ku Îranî dê bên, me PDKÎ haydar kir. Me ji wan re got ku xwe amade bikin, ji cihê xwe derkevin û paşê vegerin. Îranî hatin, hinekî top berdan û çûn. Ji ber siyaseta me ya rast, tu kes nemirin' (Talebanî di Reşîd de hatiye gotin, 2017b: 321-322). Lê belgefîlma nû ya Sipahên Pasdaran (ku sala 2017'an li ser bûyera Koyê hat çêkirin), her çiqas gelek tişt tê de hatine guhertin jî, hin rastiyên nû derxistine holê (Heqîqetjo û Nîkdest, 2017). Di gotinên Talebanî de qala bandora vê êrîşê li ser PDKÎ û tevgera kurdî nayê kirin. Belgefîlm eşkere dike ku di nav hêzên Îranê de berpirsên YNK'ê yên payebilind jî hebûn (di deqîqeyên 26-27'an de). Di wan rojên reş de, xelkê Koyê deriyê malên xwe li ber jin û zarokên PDKÎ'yê vekirin. Endamên PDKÎ'yê dibêjin ku ev piştgirî û hevgirtina xelkê Koyê, mînakeke zindî ya Kurdayetiyê bû. Nivîskar bi xwe jî wek kesekî ku demekê di nav tevgera kurdên rojhilat de bû û gelek salan li başûrê Kurdistanê jiyaye, gelek ji van êrîşên Sipahên Pasdaran ên salên 1990'î bi çavên xwe dîtine.

^[20] Dr. Mehmûd Osman siyasetmedarekî kürd ê Irakê ye ku ji salên 1960î ve di nav tevgera kurdî ya Irakê de cih girtiye. Ev îdia/daxuyanî behsa destgihîştina rayedarên kurd ên Irakê ya li arşîv û belgeyên berfireh ên rejîma Irakê li Kurdistanê dike.