Foto: (Amsterdam, 18 Nisan 1981)

Kürt halkı, tarihsel olarak birçok ülkede ciddi siyasi, ekonomik ve kültürel baskılarla karşı karşıya kalmış ve bu durum, kitlesel göç dalgaları ile diasporaların oluşmasına yol açmıştır. Bu diasporal hareketlilik, Kürtlerin yaşadıkları ülkelerde sadece göçmen ya da sığınmacı olarak kalmalarını değil, aynı zamanda kimliklerini, haklarını ve özgürlüklerini savunmak için toplumsal ve siyasi mücadeleye katılmalarını da beraberinde getirmiştir. Hollanda’daki Kürt diasporası, 1980’ler ve 1990’lar boyunca, Kürt halkının karşılaştığı baskıları uluslararası kamuoyuna duyurmak amacıyla çeşitli protesto eylemleri düzenlemiştir. Bu çalışma, 1980’ler ve 1990’lar arasında Hollanda’da gerçekleşen Kürt protestolarını, Hollanda Ulusal Arşivinde bulunan fotoğraf arşivi üzerinden incelemeyi hedeflemektedir. Fotoğraflar, görsel analiz yöntemiyle ele alınarak, Kürt diasporasının hangi eylem biçimlerini benimsediği, hangi konular etrafında örgütlendiği ve bu eylemlerin diaspora siyaseti açısından taşıdığı anlamlar araştırılacaktır.

Fotoğrafların Bağlamını İnceleme

Hollanda’daki Kürt diasporasının 1980’ler ve 1990’larda düzenlediği protestolar, dönemin politik gelişmeleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu dönemdeki Kürt protestoları, Türkiye'deki askeri darbe, Irak’taki Saddam Hüseyin rejiminin baskıları, İran’daki Kürtlere yönelik ayrımcı politikalar ve genel olarak Orta Doğu'da Kürt halkının karşılaştığı zorluklara karşı duyulan tepkiyi yansıtmaktadır. Ancak, bu protestolara dair fotoğraflar yalnızca görsel belgeler olarak değerlendirilmemelidir. Fotoğraflar, belirli tarihsel olaylarla bağlantılı olan ve bu olayları yorumlamamıza yardımcı olan güçlü birer belgesel kaynağıdır.

Fotoğraf, genellikle "an"ı yakalamak olarak algılansa da, aslında çok daha fazla bilgi barındıran ve üzerinde düşündüğümüzde toplumsal ve politik bağlamlara dair pek çok anlam çıkarabileceğimiz bir araçtır. Bu bağlamda, fotoğrafların doğru bir şekilde anlaşılabilmesi için o dönemde Kürtleri etkileyen önemli siyasi olayların detaylı bir şekilde incelenmesi gerekmektedir.

Fotoğrafın Bağlamı ve Tarihsel Olaylarla İlişkisi

1980’lerde ve 1990’larda Hollanda’daki Kürt diasporası, yalnızca kendi ülkelerindeki baskılara değil, aynı zamanda dünya genelindeki bu baskılara karşı duydukları öfke ve adalet talebiyle de seslerini yükseltmişlerdir. Bu dönemdeki fotoğraflar, protestoları belgelendiren önemli materyaller olarak, bu eylemlerin yalnızca bir tepki değil, aynı zamanda bir kimlik inşası sürecini de gözler önüne sermektedir.

Örneğin, 1980’lerdeki Türkiye askeri darbesine karşı yapılan protestoları gösteren fotoğraflar, hem Kürtlerin maruz kaldığı siyasi baskıyı hem de Avrupa’daki Kürt diasporasının kimlik mücadelesini ortaya koyar. Bu fotoğraflar, yalnızca olayları kaydetmekle kalmaz, aynı zamanda bu eylemlerin ardındaki tarihsel bağlamı da yansıtarak, izleyicilere o dönemin toplumsal ve politik atmosferine dair bilgi verir.

Tarihsel ve Politik Bağlam

Hollanda’daki Kürt protestoları, yalnızca bir yerel olgu olmanın ötesinde, Kürtlerin anavatanlarındaki siyasi baskılar ve bu baskılara karşı geliştirdikleri tepkilerin bir yansımasıdır. Kürt diasporasının Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde gerçekleştirdiği protestolar, geçmişteki önemli tarihsel olayların birikimi ve bu olayların Kürtlerin kimlikleri üzerindeki etkilerinin bir sonucu olarak şekillenmiştir. Bu bağlamda, protestoların çıkış noktaları ve arka planı, birkaç ana temaya odaklanarak daha net bir şekilde anlaşılabilir:

Türkiye’deki 1980 Askeri Darbesi ve Sonrası

12 Eylül 1980’de gerçekleşen Türkiye'deki askeri darbe, Kürtler için büyük bir dönüm noktası olmuştur. Darbenin ardından, Kürt siyasi hareketleri ve Kürtlükle ilişkili aktivistler, Türk devletinin baskılarına maruz kalmıştır. Kürt siyasi mahkumları, kültürel ve siyasi haklardan mahrum bırakılmış, sistematik olarak tutuklanmış ve işkencelere tabi tutulmuştur.

Bu dönemde, Avrupa'daki Kürt toplulukları, özellikle Türkiye'deki baskılara karşı duydukları öfke ve haksızlık hissiyle harekete geçmiştir. Hollanda’daki Kürtler de bu baskılara karşı seslerini duyurmak amacıyla toplumsal eylemler başlatmıştır. Amsterdam'daki Mozes en Aaron Kilisesi’nde 1981 yılında yapılan açlık grevleri, Türkiye'deki Kürt siyasi mahkumlarının serbest bırakılması talebiyle yapılan ilk büyük gösterilerden birisidir. Bu eylemler, sadece Türkiye’deki baskılara karşı değil, aynı zamanda Avrupa’daki Kürt topluluğunun kendi kimlik mücadelesinin simgelerinden birine dönüşmüştür. Bu bağlamda, bu protestoların sadece bir direniş değil, aynı zamanda Kürtlerin kendi varlıklarını ve kültürel kimliklerini savundukları bir alan olarak da görülmesi mümkündür.

İran’daki İslam Devrimi ve Kürtler

1979’da İran’da gerçekleşen İslam Devrimi, Orta Doğu’daki siyasi dengeleri köklü bir şekilde değiştirmiştir. Devrimin ardından, İran’daki Kürtler Humeyni rejiminin baskılarıyla karşı karşıya kalmışlardır. Humeyni’nin kurduğu yeni rejim, Kürtlerin kültürel haklarına, özellikle dil ve eğitim haklarına büyük sınırlamalar getirmiştir. İran Kürtleri, kendilerine yönelik ayrımcılığı ve baskıyı protesto etmek için çeşitli direniş hareketleri başlatmış, bu hareketler zamanla yerel ve uluslararası protestolara dönüşmüştür.

Hollanda’daki Kürtler de İran’daki Kürtlerin durumuna duyarsız kalmamış ve 1979 yılında Lahey’deki protestolarda, İran’daki Kürtlerin maruz kaldığı baskıları ve öldürme politikalarını protesto etmiştir. Bu eylemler, aynı zamanda Kürtlerin, Orta Doğu’daki diğer Kürt halklarının özgürlük mücadelesini uluslararası alanda savundukları önemli bir dönemeçtir. İran’daki Kürtlerin yaşadığı baskılara karşı gösterilen tepki, Hollanda’daki Kürt diasporasının, kendi kültürel bağlamlarından ötürü duyduğu sorumluluğun bir göstergesidir.

Saddam Hüseyin Rejimi ve Halepçe Katliamı

1988 yılında, Irak’taki Saddam Hüseyin rejimi tarafından gerçekleştirilen Halepçe Katliamı, Kürtler için en trajik olaylardan birisidir. Saddam Hüseyin’in askeri güçleri tarafından Kürt sivillere yönelik kimyasal saldırılar düzenlenmiş, binlerce Kürt hayatını kaybetmiştir. Bu olay, Kürt diasporasında büyük bir öfkeye ve uluslararası düzeyde ciddi bir tepkiye yol açmıştır.

Hollanda’daki Kürtler, Halepçe Katliamı’nın ardından, 1988 yılında Lahey’de büyük bir gösteri düzenleyerek, dünya kamuoyuna Saddam Hüseyin rejimine karşı daha güçlü bir tepki verilmesi gerektiğini duyurmuşlardır. Halepçe’deki soykırıma karşı yapılan bu tür protestolar, sadece bir anma etkinliği değil, aynı zamanda uluslararası toplumun sorumluluğunu hatırlatmayı amaçlayan bir çağrıydı. Hollanda’daki Kürtler, bu gösterilerle sadece Halepçe’deki katliamı değil, aynı zamanda Ortadoğu’daki Kürt halklarına yönelik sürekli baskıların ve devlet terörünün sona ermesini talep etmişlerdir.

Mülteci Hakları ve Siyasi Sığınma

1980’lerin ortalarından itibaren, Avrupa’daki Kürtler, kendi anavatanlarında karşılaştıkları baskılar nedeniyle siyasi sığınma talep etmeye başlamışlardır. Ancak, bu dönemde, Avrupa ülkeleri, özellikle Türkiye’den ve İran’dan gelen Kürt mültecilerine karşı ciddi sınır dışı etme tehditlerinde bulunmuşlardır. 1986 yılında Lahey’de yapılan bir başka gösteri, Kürt ve Zaireli mültecilerin sınır dışı edilmesinin engellenmesi amacıyla yapılmıştır. Bu eylem, Avrupa’daki Kürt mültecilerinin hem fiziksel hem de siyasi olarak varlıklarını sürdürme mücadelesini simgeliyordu.

Kürtler, Avrupa’daki sığınma hakları ve mülteci statülerini savunurken, aynı zamanda kendi anavatanlarındaki siyasi mücadelenin uluslararası düzeyde görünür kılınmasına yönelik adımlar atmışlardır. Mültecilerin sınır dışı edilmesine karşı yapılan bu tür protestolar, yalnızca Kürtlerin Avrupa’daki varlıklarını koruma çabaları değil, aynı zamanda insan hakları ihlallerine karşı küresel bir direnişin de ifadesidir. Hollanda'daki Kürtler, bu protestolarla sadece kendi toplumlarını savunmakla kalmamış, aynı zamanda mültecilerin insanlık onurunun korunması gerektiği noktasında bir mesaj göndermişlerdir.

Fotoğrafların Bağlamsal Değerlendirilmesi

Fotoğrafların bağlamsal değerlendirilmesi, görsellerin sadece bir anı belgelemenin ötesine geçerek, kültürel, sosyal ve siyasi süreçlere dair derinlemesine bir anlayış sağlamamıza olanak tanır. Özellikle Kürt diasporasının uluslararası kamuoyunu harekete geçirme stratejileri ve mücadelesine dair önemli ipuçları verir. Bu tür görseller, diasporanın yaşadığı zorlukları, dayanışma arayışlarını ve hak mücadelesini görsel bir dil aracılığıyla anlatmak adına güçlü araçlardır.

Örneğin, 1983'te Lahey'deki oturma eylemi, sadece Kürtlerin siyasi mahkumlarla dayanışma gösterdiği bir anı değil, aynı zamanda küresel düzeyde Kürt hareketinin sesini duyurmak için kullanılan bir protesto biçimiydi. Bu eylem, uluslararası kamuoyunu bilgilendirmek ve toplumsal duyarlılığı artırmak adına önemli bir stratejiydi.

Akademik Çerçeve

Fotoğrafların tarihsel ve toplumsal bağlamda anlamlandırılabilmesi, bu görsellerin yalnızca birer görsel belge olmanın ötesine geçmesi için teorik bir çerçeveye yerleştirilmesi gerekir. Bu bağlamda, diaspora ve kimlik teorileri, sosyal hareketler ve protesto teorileri ile medya ve algı çalışmaları, fotoğrafların analizini derinleştirecek önemli teorik araçlar sunmaktadır.

Diaspora ve Kimlik Teorileri: Stuart Hall’un Kimlik Teorisi

Stuart Hall’un kimlik teorisi, diaspora topluluklarının kimliklerini inşa ederken geçmiş ile şimdiki zaman arasında sürekli bir etkileşimde bulunduklarını savunur. Hall’a göre kimlikler, sabit ve değişmez bir olgu değil, aksine tarihsel, kültürel ve sosyal bağlamlara göre sürekli olarak yeniden inşa edilen dinamik yapılardır. Diaspora topluluklarında kimlik, yerel ve ulusal kültürlerin bir karışımı olarak ortaya çıkar; bu, özellikle göçmenlerin, ev sahibi toplumların kültürlerinden etkilenerek kimliklerini şekillendirdiği bir süreçtir.

Hollanda’daki Kürt diasporasında, bu kimlik inşası, Türkiye’deki Kürtlerin maruz kaldığı baskılara, dilsel, kültürel ve siyasi asimilasyon çabalarına karşı verilen mücadelelerle bağlantılıdır. Hall’un yaklaşımı, bu kimlik inşasının sadece içsel bir süreç olmadığını, aynı zamanda diasporadaki bireylerin, farklı toplumlarla ve kültürlerle etkileşimde bulunarak kimliklerini güçlendirdiğini vurgular. Bu bağlamda, Kürtlerin Hollanda’daki eylemleri, hem kendi kimliklerini yeniden inşa etme çabası hem de bu kimliği uluslararası düzeyde tanıma talepleriyle şekillenir. Fotoğraflar, bu sürecin bir yansıması olarak, hem toplumsal hem de bireysel kimlikler arasındaki etkileşimi gözler önüne serer.

Protesto Teorileri: Charles Tilly’nin Sosyal Hareketler ve Kolektif Eylemler Üzerine Çalışmaları

Charles Tilly, toplumsal hareketlerin dinamiklerini incelediği eserlerinde, kolektif eylemlerin, toplumsal grupların kendilerini ifade etmek, haklarını savunmak ve ortak çıkarlarını korumak amacıyla gerçekleştirdiği toplu hareketler olarak tanımlar. Tilly’nin “kolektif eylemler” teorisi, toplumsal hareketlerin yapılarını, bu hareketlerin bir araya getirdiği bireylerin ortak bir amaç uğruna ne şekilde organize olduklarını, eylemlerinin içsel dinamiklerini anlamamıza yardımcı olur.

Hollanda’daki Kürt protestoları da bu kolektif eylem çerçevesinde değerlendirilebilir. Protestolar, genellikle dayanışma, karşıtlık ve kamuya mesaj verme gibi unsurları içerir. Dayanışma, hem Kürt halkı arasındaki birlikteliği güçlendirirken, hem de diğer topluluklarla ortak bir değer ya da hedef etrafında birleşmeyi sağlar. Karşıtlık ise, Kürtlerin karşı karşıya kaldığı siyasi baskılara ve ayrımcılığa karşı bir duruş sergilemelerini ifade eder. Kamuya mesaj verme ise, bu hareketlerin görünürlüğünü artırarak uluslararası düzeyde Kürtlerin maruz kaldığı hak ihlalleri ve baskılar hakkında farkındalık yaratma çabalarını kapsar. Fotoğraflar, bu unsurların her birinin görsel bir temsilini oluşturur. Hollanda’daki Kürt eylemleri, medya aracılığıyla geniş kitlelere ulaşarak, hem eylemcilerin mesajlarını hem de bu mesajların toplumsal alandaki yankılarını yansıtır.

Medya ve Algı Çalışmaları: Pierre Bourdieu’nün Sembolik Güç ve Alan Teorisi

Pierre Bourdieu’nün sembolik güç kavramı, medya aracılığıyla gerçekleştirilen eylemlerin toplumsal algılar üzerindeki etkisini anlamada güçlü bir çerçeve sunar. Bourdieu, sembolik gücü, bireylerin veya toplulukların, belirli bir anlamı kabul ettirerek toplumu şekillendirme yeteneği olarak tanımlar. Bu kavram, medya aracılığıyla gerçekleştirilen toplumsal eylemlerin gücünü, halkın algısı üzerinde nasıl bir dönüşüm yaratabileceğini anlamamıza yardımcı olur. Hollanda’daki Kürt diasporasının düzenlediği protestolar, medya ile etkileşime girerek, sadece yerel toplumu değil, aynı zamanda uluslararası alanda da geniş kitleleri etkileyebilmiştir. Bourdieu'nün alan teorisine göre, bu tür toplumsal eylemler, farklı alanlarda, farklı grupların sembolik mücadelelerinin bir parçasıdır. Protestolar, sadece yerel bir etki yaratmakla kalmaz, aynı zamanda medyanın aracılığıyla daha geniş bir toplumda algıları değiştirme potansiyeline sahiptir.

Kürt diasporası için medya, hem kimliklerini inşa etmeleri hem de uluslararası dayanışma ve destek bulmaları açısından kritik bir alan oluşturur. Protesto eylemleri sırasında kullanılan semboller, sloganlar ve görseller, diasporanın medyada yer bulmasını sağlarken, aynı zamanda Kürtlerin maruz kaldığı insan hakları ihlalleri ve kültürel baskılara dair toplumsal farkındalık yaratmaya çalışır. Fotoğraflar bu sürecin belgesel ögelerini oluşturur; çünkü görseller, protesto eylemlerinin sosyal anlamlarını ve bu eylemlerin toplumsal ve politik etkilerini daha geniş kitlelere aktarır.

Teorilerin Birlikte Kullanımı

Diaspora ve kimlik teorileri, sosyal hareketler teorileri ile birleştiğinde, toplumsal hareketlerin ve protestoların kimlik inşası üzerindeki etkilerini anlamamıza olanak tanır. Özellikle Hollanda’daki Kürt protestoları, diaspora topluluklarının kimliklerini politik bir bağlamda yeniden şekillendirdiği ve bunu bir kolektif eylem olarak gerçekleştirdiği örnekler sunar. Medya ve algı çalışmaları ise, bu eylemlerin toplumsal ve küresel düzeyde nasıl şekillendiğini ve protestoların geniş kitlelere nasıl ulaştığını görselleştirir. Fotoğraflar bu üç teorik çerçevede bir araya gelerek, Kürt diasporasının Hollanda’daki siyasi mücadelelerinin görsel ve sembolik bir temsilini ortaya koyar.

Sonuç

Bu teorik yaklaşımlar, Hollanda’daki Kürt diasporasının protestolarını ve eylemlerini anlamada önemli bir araçtır. Diaspora ve kimlik teorileri, Kürtlerin kimlik inşası sürecini; protesto teorileri, bu eylemlerin kolektif ve toplumsal dayanışma ile şekillendiğini; medya ve algı çalışmaları ise bu eylemlerin nasıl geniş bir toplumsal etki yarattığını gösterir. Fotoğrafların analizine bu teorik çerçevelerin dahil edilmesi, protestoların sadece görsel bir belge değil, aynı zamanda toplumsal, kültürel ve politik bir süreç olduğunu anlamamıza olanak tanır.

Dipnotlar:

1. Alinia, M. (2004). The Politics of Diaspora: The Kurdish Case. Interventions: International Journal of Postcolonial Studies, 6(2), 218-240. Alinia'nın bu çalışması, Kürt diasporasının toplumsal ve siyasi mücadelesine dair önemli bir incelemedir. Alinia, Kürtlerin göç ettikleri ülkelerdeki siyasi yapıların, kimlik inşa süreçlerine etkisini ele alır. Özellikle, Kürtlerin diaspora içinde maruz kaldıkları dışlayıcı politikalara karşı geliştirdikleri direniş stratejileri üzerinde durur.
2. Cohen, R. (2008). Global Diasporas: An Introduction. Cohen, bu kitabında, global diaspora olgusunun genel bir çerçevesini sunarken, Kürt diasporası gibi özel örnekler üzerinden de çeşitli toplulukların, kendi kültürel kimliklerini nasıl sürdürebildiği ve bu kimlikleri politik bir bağlama nasıl oturttuklarını tartışır.
3. Hall, S. (1990). Cultural Identity and Diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, Culture, Difference (pp. 222-237). Lawrence & Wishart. Stuart Hall’un bu önemli çalışması, diaspora kimliklerinin dinamik yapısını ele alır. Hall, kimliğin sabit bir yapıdan çok, tarihsel ve kültürel bağlamlarla şekillenen bir süreç olduğunu vurgular. Bu, Kürt diaspora topluluklarının kimliklerini nasıl inşa ettikleri ve yeniden şekillendirdiklerini anlamamıza yardımcı olur.
4. Kramer, H. (2004). The Kurdish Question in Iraq: A Historical Perspective. Middle East Review of International Affairs, 8(3). Kramer’ın bu makalesi, Irak’taki Kürt hareketlerinin tarihsel arka planına odaklanır. Halepçe Katliamı gibi trajik olayları analiz ederek, Kürtlerin bu süreçte nasıl politik ve kültürel direniş geliştirdiklerini tartışır.
5. Kirişci, K. (2000). The Political Economy of Refugee and Migrant Settlement in Turkey. International Journal of Middle East Studies, 32(3), 321-338. Kirişci'nin çalışması, Türkiye'deki mülteci politikalarını ve göçmen yerleşimlerinin ekonomi-politik yönlerini inceler. Bu çalışma, Kürt göçmenlerinin Avrupa'ya yönelmesinin arkasındaki nedenleri anlamamıza katkı sağlar.
6. Özcan, K. (1999). The Kurdish Question in Turkey: The View from Europe. Middle East Review of International Affairs, 3(1). Özcan, bu makalesinde, Kürt sorununa Avrupa'dan bakış açısını ele alır. Avrupa’daki Kürt diasporasının, Türkiye’deki baskılarla nasıl yüzleştiğini ve bu baskıları uluslararası platformlarda nasıl dile getirdiklerini tartışır.
7. Petras, J. (2007). Iran's Revolution and the Kurds: A Case Study in Nationalism. The International Journal of Middle East Studies, 39(4), 517-537. Petras’ın bu çalışması, İran’daki 1979 İslam Devrimi sonrası Kürtlerin yaşadığı kültürel ve siyasi baskıları inceler. Aynı zamanda Kürtlerin, bu rejim karşısındaki direnişini ve bağımsızlık mücadelesini analiz eder.
8. Tilly, C. (2004). Social Movements, 1768-2004. Paradigm Publishers. Tilly’nin bu kitabı, sosyal hareketlerin tarihsel gelişimini ve toplumsal etkilerini inceler. Kitap, sosyal hareketlerin nasıl kolektif bir şekilde organize olduğu ve belirli toplumsal hedefler etrafında nasıl şekillendiği üzerine geniş bir analiz sunar.
9. Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Harvard University Press. Bourdieu’nün bu eserinde, sembolik gücün nasıl toplumsal alanlarda kullanıldığı tartışılır. Bourdieu, dilin ve diğer sembolik yapıların, toplumsal ilişkileri nasıl şekillendirdiğine dair teorik bir çerçeve sunar. Bu, medya aracılığıyla yürütülen toplumsal eylemlerin etkilerini anlamamıza yardımcı olur.
10. Gunes, C. (2012). The Kurdish Nationalist Movement in the 21st Century: Challenges and Change. Palgrave Macmillan. Güneş, bu kitabında, 21. yüzyıldaki Kürt milliyetçi hareketinin evrimini ve karşılaştığı zorlukları tartışır. Bu çalışma, Kürt hareketlerinin hem ulusal hem de uluslararası düzeydeki etkilerini ele alarak, küresel bağlamda Kürtlerin kimlik mücadelesini anlamamıza katkı sağlar.
11. Jongerden, J. (2003). The Kurdish Question and the Role of the Turkish State: A Historical Overview. Journal of International Affairs, 56(2). Jongerden’in çalışması, Türkiye’deki Kürt sorununun tarihsel perspektifini sunar ve bu sorunun devlet politikaları üzerindeki etkisini analiz eder. Özellikle Türkiye’deki Kürtlerin yaşadığı kültürel baskılar ve siyasi mücadeleler üzerine yoğunlaşır.

Kaynaklar:

1. Alinia, M. (2004). The Politics of Diaspora: The Kurdish Case.Interventions: International Journal of Postcolonial Studies, 6(2), 218-240.
2. Cohen, R. (2008). Global Diasporas: An Introduction.Routledge.
3. Hall, S. (1990). Cultural Identity and Diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, Culture, Difference (pp. 222-237). Lawrence &Wishart.
4. Kramer, H. (2004). The Kurdish Question in Iraq: A HistoricalPerspective.Middle East Review of International Affairs, 8(3).
5. Kirişci, K. (2000). The PoliticalEconomy of Refugeeand Migrant Settlement in Turkey. International Journal of Middle East Studies, 32(3), 321-338.
6. Özcan, K. (1999). The Kurdish Question in Turkey: The View from Europe.Middle East Review of International Affairs, 3(1).
7. Petras, J. (2007). Iran'sRevolutionandtheKurds: A Case Study in Nationalism. The International Journal of Middle East Studies, 39(4), 517-537.
8. Tilly, C. (2004). SocialMovements, 1768-2004.ParadigmPublishers.
9. Bourdieu, P. (1991). Language andSymbolic Power. Harvard University Press.
10. Gunes, C. (2012). The Kurdish Nationalist Movement in the 21st Century: Challengesand Change.PalgraveMacmillan.
11. Jongerden, J. (2003). The Kurdish Question andtheRole of theTurkish State: A Historical Overview. Journal of International Affairs, 56(2).

Fotoğraflar:

1. Fotoğraf: (Lahey (Den Haag), 21 Eylül 1983- Kürtler, 2000 siyasi mahkûmun açlık grevine destek amacıyla Binnenhof'ta oturma eylemi yaptı.)

2. Fotoğraf: (Lahey (Den Haag), 29 Ağustos 1979, Kürt Komitesi temsilcileri, İran hükümetinin Kürtlere yönelik politikalarını protesto etti. Göstericiler, "Humeyni'nin sahte devrimine son!", "Kürdistan'da soykırımı durdurun!" ve "Kürdistan’a destek!" yazılı pankartlar taşıdı.)

3. Fotoğraf: (Lahey (Den Haag), 29 Ağustos 1979, Kürt Komitesi temsilcileri, "Kürdistan için barış ve özgürlük yolunda" yazılı pankartlarla yürüyüş düzenledi.)

4. Fotoğraf: (Lahey (Den Haag), 23 Aralık 1977, Kürtler, Irak’taki baskıları protesto etmek için Binnenhof'ta gösteri düzenledi.)

5.Fotoğraf: (Rotterdam, 17 Ağustos 1989, Kürtler, Pauluskerk Kilisesi'nde açlık grevi yaptı. Arkada bir pankart asılıydı.)

6. Fotoğraf: (Lahey (Den Haag), 24 Mart 1988 Kürtler, Saddam Hüseyin’in Halepçe’de Kürtlere karşı kimyasal silah kullanmasını protesto etti. Göstericiler, polis barikatı önünde bir çocukla birlikte Kürdistan bayrağı taşıdı.)

7. Fotoğraf: (Lahey (Den Haag), 24 Mart 1988, Kürt göstericiler, kimyasal silah kullanımını protesto ederken polisle çatıştı.)

8. Fotoğraf: (Amsterdam, 18 Nisan 1981, Kürtler, Türkiye’de Kürtlere yönelik yargılamalara karşı Mozes ve Aaron Kilisesi'nde protesto düzenledi.)

9. Fotoğraf: (Amsterdam, 18 Nisan 1981, Kürtler, Mozes ve Aaron Kilisesi'nde Türkiye’deki yargılamaları protesto etmeye devam etti.

10. Fotoğraf: Amsterdam, 15 Nisan 1981, 25 Kürt, Mozes ve Aaron Kilisesi'nde açlık grevine başladı.)

11. Fotoğraf: (Amsterdam, 15 Nisan 1981, Aynı protestonun bir parçası olarak, açlık grevi sürdürüldü.)

12. Fotoğraf: (Amsterdam, 18 Nisan 1981. Mozes ve Aaron Kilisesi'nde Türkiye’deki Kürt davalarına karşı protesto yapıldı.)