“Camp de Thiaroye" (1988), berhema derhênerê pêşeng ê sînemaya dijî-kolonyal Ousmane Sembène, fîlmeke pir xurt û trajîk e ku li ser bûyereke rastîn a dîrokî hatiye avakirin. Fîlm bûyerên ku di sala 1944an de li kampa Thiaroye ya nêzî Dakara Senegalê qewimîne vedibêje: Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, leşkerên Rojavaya Afrîkayê (Tirailleurs Sénégalais) yên ku di artêşa Fransayê de şer kiribûn û di kampên Naziyan de dîl ketibûn, vedigerin Senegalê. Van leşkeran li kampa derbasbûnê ya Thiaroye bi awayekî demkî tên bicihkirin. Ew li benda wê tezmînat, meaş û mafên teqawîtbûnê ne ku ji wan re hatibûn sozdayîn. Lê heqên wan ên ku diviyabû bihata dayîn, yan qet nayên dayîn yan jî kêm tên dayîn. Rêveberiya mêtinger a Fransayê, ji leşkerên ku ji Afrîkayê ne, ji hevalên wan ên Ewropî kêmtir dirav dide. Efserên Fransî yên di kampê de, bi nijadperestî li leşkerên Afrîkî dinêrin. Tevî mêrxasiya ku di şer de nîşan dane jî, bi wan re wek welatiyên asta duyemîn tê rabûn û rûniştin.

Leşkerên ku li Ewropayê xwendine û tecrûbeya şer dîtine, êdî dest bi binpîkirina pergala kolonyal a kevn dikin. Rêveberiya Fransayê, van leşkerên ku "hişyar bûne" wek metirsî dibîne. Leşker ji bo mafên xwe dixwazin xwe rêxistin dikin û dest bi xwepêşandaneke aştiyane dikin. Fermandarê kampê, daxwazên leşkeran nabîne. Alozî her ku diçe zêde dibe, leşker dest bi berxwedaneke bêçek dikin. Şeva 1ê Kanûna 1944an, hêzên Fransî dorpêça kampê dikin. Li leşkerên bêçek û bêstar gulê direşînin. Gelek leşkerên Afrîkî tên kuştin an jî birîndar dibin. Yên ku ji mirinê filitîne tên girtin û davêjin zindanan.

Rexneya Pergala Kolonyal

Rexneya pergala kolonyal di fîlmê "Camp de Thiaroye" de bi awayekî pirralî tê nîşandan. Fîlm, siyasetên durû yên rêveberiya kolonyal a Fransî, bi nakokiyên kûr ên piştî şer re derdixe holê. Bi taybetî leşkerên Afrîkî, pêşî wek "şervanên azadiyê" tên bilindkirin, paşê dema ku mafên xwe dixwazin wek "hêmanên xeternak" tên nîşankirin, ev yek mînakeke herî balkêş a vê durûtiyê ye.

Aliyê kedxwariya aborî di vegotina fîlm de cihekî navendî digire. Leşkerên Afrîkî nikarin berdêla kedê xwe bistînin, ev ne tenê pirsgirêkeke dayînê ye, lê belê nîşaneya bêedaletiyeke sîstematîk e. Rêveberiya kolonyal a Fransî, bi dayîna meaşên kêmtir ji hevalên wan ên Ewropî re, hewl dide ku hiyerarşiya aborî ya pergala kolonyal bidomîne. Ev rewş, newekheviya aborî ya di bingeha pergala kolonyal de bi awayekî balkêş nîşan dide.

Mijara nijadperestî û cudakariyê di fîlm de, ji têkiliyên rojane heta polîtîkayên saziyî, di nav spektrumeke berfireh de tê nîşandan. Helwesta biçûkker a efserên Fransî li hember van leşkerên ku ji kampên Naziyan rizgar bûne, pêşdaraziyên nijadperest ên kûr ên zihniyeta kolonyal derdixe holê. Ezmûn û perwerdehiya ku van leşkeran li Ewropayê bidest xistine, bi awayekî paradoksal, wan di çavê rêveberiya kolonyal de "xeternaktir" dike. Ji ber ku ev ezmûn dibe sedem ku ew bêedaletiyên pergala kolonyal zelaltir bibînin û bipirsin.

Sembène, van hersê hêmanan - siyasetên durû, kedxwariya aborî û nijadperestî - bi hostayî li hev dixe û rûyên cuda yên pergala kolonyal di vegotineke yekane de digihîne hev. Hêza fîlm di wê de ye ku ev hêmanên rexneyî ne bi nêzîkatiyeke dîdaktîk, lê bi ser ezmûnên berbiçav ên karakteran re veguhezîne. Bûyerên li kampa Thiaroye, bi danîna nav çarçoveyek dîrokî û civakî ya berfirehtir, tundiya strukturel û nakokiyên pergala kolonyal eşkere dike.

Ev nêzîkatiya rexneyî ne tenê dîrokê belge dike, di heman demê de ronahiyê dide newekhevî û bêedaletiyên ku di serdema piştî kolonyal de jî berdewam dikin. Fîlm, bi danîna vê bûyera ku di vegotinên dîroka fermî de hatiye paşguhkirin di navend de, girîngiya hesabpirsîna bi dîroka kolonyal re û edaleta dîrokî derdixe pêş. Ev nêzîkatiya Sembène alîkariya me dike ku em bandorên mîrateya pergala kolonyal a ku îro jî berdewam dike fêm bikin.

Di encamê de, rexneya pergala kolonyal di "Camp de Thiaroye" de bûyereke dîrokî diguherîne pirseke gerdûnî ya edalet û mafên mirovan. Fîlm, bi nîşandana aliyên cuda yên pergala kolonyal bi awayekî hûrgilî, girîngiya rûbirûbûna bi dîrokê re û bîra dîrokî derdixe pêş. Ev nêzîkatî, fîlm ji tenê dramayeke dîrokî derdixe û dike xebateke fikrî ya xurt li ser kolonyaîzm û mafên mirovan.​​​​​​​​​​​​​​​​

Hişyarbûna Siyasî û Berxwedan

Di "Camp de Thiaroye" de hişyarbûna siyasî û berxwedan wek mijarên bingehîn derdikevin pêş. Leşkerên ku ji şerê cîhanê yê duyemîn vedigerin êdî xwedî feraseteke nû ne. Ezmûnên wan ên li Ewropayê, rûbirûbûna wan bi faşîzmê re û têkiliyên wan bi tevgerên berxwedanê yên Fransî re bûne sedem ku ew xwe û rewşa xwe ya di pergala kolonyal de bi awayekî nû binirxînin. Hişyarbûna siyasî di nav leşkeran de bi pêvajoyeke hûrgilî tê nîşandan. Ew êdî bê çawa wek amrazên pergala kolonyal hatine bikaranîn fêm dikin û li hember vê yekê helwesteke hişmendî pêş dixin. Tecrubeya wan a li Ewropayê derfet daye wan ku bi rêxistinên karkeran û tevgerên azadîxwaz re têkilî deynin, ev yek jî bandoreke mezin li ser pêşketina hişmendiya wan a siyasî kiriye.

Di warê çalakiya kolektîf de, fîlm bi hostayî nîşan dide ku çawa leşker ji rewşa takekesî derbasî têgihiştineke hevpar û berxwedaneke kolektîf dibin. Ew fêm dikin ku pirsgirêkên wan ên takekesî beşek in ji pirsgirêmeke mezintir a pergalî. Ev fêmkirin dibe sedem ku ew bi awayekî rêxistinî tevbigerin û daxwazên xwe bi dengekî hevpar derxin pêş. Nîşandana berxwedana aştiyane û tepisandina wê di fîlm de xwedî wateyeke kûr e. Leşker bi zanebûn rêbaza têkoşîna bê şidet hildibjêrin, ev yek jî nîşan dide ku ew ji ezmûnên xwe yên şer ders girtine û dixwazin bi rêbazên medenî mafên xwe bidest bixin. Lê belê, pergala kolonyal nikare qebûl bike ku kesên ku wê demekê wek 'leşkerên wê' bi kar anîne, êdî li hember wê derkevin û mafên xwe bixwazin.

Tepisandina hovane ya berxwedanê ji aliyê hêzên kolonyal ve, nîşan dide ku çawa pergal li hember her cure hişyarbûn û berxwedanê bi tundî radibe. Ev yek di heman demê de dide xuyakirin ku çima berxwedana aştiyane carina bi tundiyê tê bersivdan, ji ber ku pergala kolonyal xwe li hember her cure guherînê diparêze. Sembène di vê beşê de bi hostayî nîşan dide ku çawa berxwedan û hişyarbûn bi hev re pêş dikevin. Hişyarbûna siyasî dibe sedem ku mirov berxwedanê bike, berxwedan jî dibe sedem ku mirov bêtir hişyar bibe. Di vê pêvajoyê de, leşker ji kesên ku tenê fermanan bicih tînin, dibin kesên ku li ser rewşa xwe difkirin û li hember neheqiyê derdikevin.

Ev beş di fîlm de nîşan dide ku hişyarbûn û berxwedan ne tenê di çarçoveya bûyerên Thiaroye de, lê di heman demê de di çarçoveya têkoşîna kolonyal a giştî de wateyeke girîng digirin. Berxwedana van leşkeran dibe sembola berxwedana hemû gelên bindest ên ku li dijî pergala kolonyal têdikoşin û ev yek jî fîlm dike belgeyeke girîng a dîroka berxwedanê. Di vê wateyê de, hişyarbûn û berxwedan di fîlm de wek pêvajoyeke berdewam tê nîşandan ku bandora wê ne tenê li ser wan leşkeran, lê li ser tevahiya civakê çêdibe. Ev beş di heman demê de nîşan dide ku çawa tepisandina hovane ya berxwedanê dibe sedem ku hişyarbûna siyasî bêtir belav bibe û berxwedan xurttir bibe.​​​​​​​​​​​​​​​​

Bîra Dîrokî

Bîra dîrokî di fîlma "Camp de Thiaroye" de wek amrazeke girîng a şiyarkirina civakî tê bikaranîn. Sembène, bi vê fîlmê, komkujiyeke ku ji aliyê desthilatdariya kolonyal ve hatiye veşartin û ji bîra civakê hatiye derxistin, dîsa tîne rojevê. Ev yek ne tenê qeydkirina bûyereke dîrokî ye, di heman demê de hewldaneke girîng e ji bo rûbirûbûna bi dîroka kolonyal re. Di fîlmê de bîra dîrokî bi du aliyan tê pêşkêşkirin: Yek jê bîranînên kesane yên leşkeran in ku ji şer vegeriyane, ya din jî bîra kolektîf a civakê ye ku bi vê bûyerê re rû bi rû dimîne. Ev herdu alî bi hev re dibin sedema ku mirov li ser dîroka kolonyal û encamên wê yên trajîk bifikire.

Sembène di vê fîlmê de bi taybetî li ser girîngiya parastina bîra bûyerên trajîk disekine. Lewra dizane ku ji bîrkirina van bûyeran, di rastiyê de dubarekirina wan hêsantir dike. Bi rêya vê fîlmê, ew dixwaze bîranînên vê komkujiyê ji nû ve bîne bîra civakê û bi vî awayî pêşî li jibîrkirina wan bigire. Rûbirûbûna bi dîroka kolonyal re di fîlmê de bi awayekî gelek hestiyar tê pêşkêşkirin. Ev rûbirûbûn ne tenê bi bûyerên Thiaroye ve sînorkirî ye, lê belê hemû têkiliyên di navbera kolonîkeran û kolonîkiriyên de radixe ber çavan. Bi vî awayî, fîlm dibe wesîleya lêpirsîna berfireh a dîroka kolonyal û bandorên wê yên li ser civakê.

Di warê vekirina bîra dîrokî de, fîlm bi taybetî balê dikşîne ser rola dewletên kolonyal di veşartina van bûyeran de. Çawa ku dewletên kolonyal hewl dane ku van bûyeran ji dîrokê bişon, fîlm jî bi heman qasî hewl dide ku wan dîsa derxe holê û bike beşek ji bîra kolektîf a civakê. Girîngiya bîra dîrokî di fîlmê de bi taybetî di warê edaleta civakî de tê dîtin. Lewra bê bîranîna van bûyeran, bidestxistina edaletê ne mimkun e. Ji ber vê yekê, fîlm hem wek belgeyeke dîrokî, hem jî wek amrazeke şiyarkirina civakî xizmetê dike. Fîlm nîşan dide ku bîra dîrokî ne tenê ji bo derbasbûyî, lê di heman demê de ji bo pêşerojê jî girîng e. Bîranîna van bûyeran dibe sedem ku civak li ser xwe bifikire û ji bo pêşerojeke baştir têbikoşe. Bi vî awayî, fîlm dibe pira di navbera derbasbûyî û pêşerojê de.

Sembène bi vê fîlmê dixwaze nîşan bide ku bîra dîrokî ne tenê bîranîna bûyeran e, lê di heman demê de berpirsiyariyeke civakî ye jî. Bîranîna van bûyeran dibe sedem ku mirov li ser pirsgirêkên kolonyal ên ku hîn jî berdewam dikin bifikire û li hember wan têbikoşe. Ev beşa fîlmê bi taybetî girîng e ji ber ku nîşan dide bê çawa bîra dîrokî dikare bibe amrazeke berxwedanê. Bîranîna bûyerên trajîk ne tenê ji bo rêzgirtina ji bo qurbaniyan e, lê di heman demê de ji bo têkoşîna li dijî bêedaletiyên heyî jî girîng e.​​​​​​​​​​​​​​​​

Sînemaya Ousmane Sembène

Ousmane Sembène, di sala 1923'an de li Ziguinchorê, li Senegalê hatiye dinyayê û di sala 2007'an de koça dawîn kiriye. Ew ne tenê sînemager, di heman demê de nivîskar û çalakvanekî girîng ê Afrîkayê bû. Jiyana wî ya balkêş û têkoşîna wî ya berdewam, bandoreke mezin li ser huner û çanda Afrîkayê kiriye. Di destpêka jiyana xwe de, Sembène di dibistana kolonyal de xwendiye, lê di 13 saliya xwe de ji dibistanê hatiye derxistin. Piştî vê yekê, wî di karên cuda de xebitiye û di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de tevlî artêşa Fransî bûye. Ev ezmûna şer bandoreke mezin li ser dîtina wî ya jiyanê kiriye û bûye bingeha gelek berhemên wî yên pêşerojê.

Piştî şer, Sembène li Marsilyayê dest bi karkeriyê kiriye û li wir tevlî tevgera karkeran û tevgera çepgir bûye. Di vê demê de wî dest bi nivîsandinê kiriye û romana xwe ya pêşî "Le Docker Noir" (Karkerê Reş) nivîsiye. Ev roman, jiyana karkerên koçber ên Afrîkî li Fransayê vedibêje û dibe destpêka kariyera wî ya wêjeyî. Di salên 1960'î de, Sembène fêm kir ku di civakeke ku piraniya gel nexwendewar e de, sînema dikare bibe amrazeke xurttir ji bo ragihandina peyama wî. Ji ber vê yekê, çû Moskovayê û li wir fêrî sînemayê bû. Vegeriya Senegalê û bû yekem derhênerê reş ê Afrîkayê ku fîlmeke dirêj çêkiriye.

Di sînemaya xwe de, Sembène bi taybetî li ser pirsgirêkên civakî û siyasî yên Afrîkaya piştî-kolonyal sekiniye. Wî di fîlmên xwe de mijarên wek:

- Têkoşîna li dijî kolonyalîzmê

- Gendeliya di nav rêveberiyên nû de

- Rewşa jinan di civaka Afrîkî de

- Cudahiyên çandî û olî

- Pirsgirêkên zimanî û nasnameyî aniye zimên.

Fîlmên wî yên wek "La Noire de..." (1966), "Xala" (1975), "Ceddo" (1977), "Camp de Thiaroye" (1988) û "Moolaade" (2004) di dîroka sînemaya Afrîkayê de cihekî taybet digirin. Her yek ji van fîlman bi awayekî cuda pirsgirêkên civakî û siyasî yên Afrîkayê vedibêjin. Di warê zimanî de jî Sembène xwedî helwesteke taybet bû. Wî di fîlmên xwe de bi zanetî zimanên herêmî bi kar anîn û li dijî hegemonya zimanê Fransî derket. Ev yek, beşek bû ji têkoşîna wî ya ji bo serxwebûna çandî ya Afrîkayê. Sembène ne tenê wek sînemagerekî, lê di heman demê de wek ronakbîr û çalakvanekî girîng tê nasîn ku rê li ber gelek hunermend û sînemagerên Afrîkî vekiriye. Sînemaya wî, di nav sînemaya cîhanê de xwedî cihekî taybet e û bandora wî heta îro jî li ser sînemaya Afrîkayê berdewam dike. Ji ber van hemû taybetiyan e ku ew wek "Bavê Sînemaya Afrîkayê" tê binavkirin.​​​​​​​​​​​​​​​​

Ousmane Sembène di kariyera xwe ya sînematîk de gelek fîlmên girîng çêkiriye û her yek ji van fîlman mijarên cuda yên civakî û siyasî vedibêjin.

"Borom Sarret" (1963), yekem kurtefîlma wî ye û jiyana ajokarekî di nav kolanan de vedibêje. Ev fîlm rewşa xizan û newekheviya civakî ya li Dakarê nîşan dide. Fîlm di heman demê de rexneyeke tûj a civaka piştî-kolonyal dike. "La Noire de..." (1966), çîroka Diouana vedibêje ku ji Senegalê diçe Fransayê da ku ji malbateke spî re bibe xizmetkar. Ev fîlm têkiliyên di navbera kolonîker û kolonîkirî de, cudahiyên çandî û xewn û hêviyên jineke Afrîkî radixe ber çavan. "Mandabi" (1968), li ser serpêhatiya zilamekî xizan e ku ji derve çekek pere jê re tê şandin. Ev fîlm bi awakî mizahî rewşa burokrasî û gendeliya di civaka nû ya Senegalê de nîşan dide û rexne dike. "Emitai" (1971), li ser berxwedana gundiyan a li dijî artêşa Fransî di dema şerê cîhanê yê duyemîn de ye. Fîlm têkoşîna ji bo parastina çand û nirxên xwecihî li hember desthilatdariya kolonyal vedibêje.

"Xala" (1975), çîroka karbidestekî ku di civaka piştî-serxwebûnê de dijî vedibêje. Ev fîlm bi rêya vî karakterî rexneyeke tûj li gendelî û durûtiya elîta nû ya Afrîkayê dike. "Ceddo" (1977), li ser têkoşîna di navbera olên cuda de ye. Fîlm bi taybetî bandora Îslamê û Xirîstiyaniyê li ser civaka kevneşopî ya Afrîkayê vedikole û pirsa nasnameya çandî radike.

"Camp de Thiaroye" (1988), trajediya leşkerên Senegalî yên ku di şerê cîhanê yê duyemîn de şer kirine vedibêje. Fîlm bi taybetî neheqî û cudakariya li dijî van leşkeran ji aliyê artêşa Fransî ve nîşan dide. "Guelwaar" (1992), li ser pirsgirêkên di navbera Musulman û Xirîstiyanan de ye û bi taybetî rexneya alîkariyên navneteweyî dike. Fîlm di heman demê de pirsa serxwebûna aborî ya Afrîkayê jî radike.

"Faat Kine" (2000), jiyana jineke modern a Senegalî vedibêje û bi vê rêyê rewşa jinê di civaka Afrîkî ya modern de vedikole. Fîlm bi taybetî li ser mafê jinan û têkoşîna wan a ji bo azadiyê disekine. "Moolaade" (2004), fîlma wî ya dawî ye û li ser têkoşîna jinekê ye ku dixwaze keçikan ji sunneta kevneşopî biparêze. Ev fîlm rexneya kevneşopiyên bindestker dike û têkoşîna jinan a ji bo azadiyê nîşan dide.

Di sînemaya Sembene de, kolonyalîzm û hemû têgehên ku pê ve girêdayî ne, wek motîfên sereke di çîrokê de xwe nîşan didin. Ji dîtina derhêner, divê gelên Afrîkayê ji her cure girêdanên derve û bi taybetî ji bindestiya aborî ya Rojavayê xwe rizgar bikin. Lewma jî divê bi tundî li dijî alîkariyên xwarin û diravî yên ku ji Rojavê tên rawestin. Ev helwest di fîlmên wî yên Xala û Guelwaar de bi awayekî zelal tê dîtin. Di Guelwaar de sahneyeke sembolîk heye ku tê de birinc ji kamyonên Rojavayiyan tê rijandin erdê, ku ev bûyer bi xwe dibe nîşana redkirina bindestiyê. Ji salên 1960'î û pê ve, sînemaya Afrîkaya Bin-Sehrayê hewl daye ku alternatîfeke sînemayê li hember sînemaya sereke û sînemaya hunerî biafirîne. Di serdema ku teoriya Sînemaya Sêyemîn derket holê de, bi taybetî Sembeneyê Senegalî û derhênerên Afrîkaya Rojavayî, dest bi pêşxistina zimanekî fîlm ê taybet ji bo sînemaya parzemînê kirin. Tevî ku sînemaya Afrîkayê bi giştî wek 'Sînemaya Afrîkaya Frankofon' tê nasîn jî, derhênerên wê di fîlmên xwe de bi piranî zimanên xwecihî yên herêmî bi kar tînin, wek Wolof û Serer. Ev yek nîşana xweseriya çandî û hewldana parastina nasnameya zimanî ye. Lê di heman demê de, fîlmên ku bi temamî bi Fransî ne yan jî beşên axaftinê yên Fransî tê de hene jî di vê sînemayê de cih digirin.